Ulogujte se / Kreirajte profil

Kontroverzni položaj deteta u distopijskom društvu u filmu „Mamica“ Ksavijea Dolana

Od samog početka prikazivanja „Mamice“, septembra 2014. godine, film je privukao veliku pažnju i stručne javnosti i publike, nagrađen je brojnim nagradama, od kojih svakako treba napomenuti nagradu na Kanskom festivalu za najbolji film. Dolan (Xavier Dolan) radnju filma smešta u kontekst društva budućnosti u kojima je na snazi kontroverzni zakon koji omogućava roditeljima dece sa problemima u ponašanju da brigu o njima prepuste institucijama, bez sudskog procesa. Ovaj institucionalni aranžman utiče na razvoj dinamike odnosa između deteta i majke i detetov unutrašnji svet.

Mommy

Film počinje scenom u kojoj se gledaocima objavljuje da je u Kanadi stupio na snagu zamišljeni zakon „S-14“, prema kojem roditelj/i imaju „moralno i zakonsko paravo“, da bez sudskog procesa, prepuste brigu o detu sa problemima u ponašanju institucijama. Ovo pravo je moguće iskoristiti u slučaju postojanja rizika od nanošenja štete fizičkom ili mentalnom zdravlju, ali i u slučaju kada se roditelj/i nalaze u teškoj finansijkoj situaciji. Porodica protagonista filma pripada obema kategorijama, koju čine obudovela samostalna majka majka Dajen (Anne Dorval) i njen sin Stiv (Antoine-Olivier Pilon).

Nije puka slučajnost to što ovaj izmišljeni Zakon pogađa upravo jednoroditeljsku porodicu. Naime, film reflektuje stvarnost u kojoj su jednoroditeljske porodice pod većim rizikom od materijalne deprivacije. Lošiji finansijski položaj jednoroditeljskih porodica u odnosu na dvoroditeljske, proizilazi prvenstveno iz rizične ekonomske pozicije samih majki na tržištu rada, sa kojima živi većina dece, i njihovih niskih i neredovnih primanja. U scenama u kojim Dajen kasni na posao zbog čega dobija otkaz, potom nervozno lista oglase za posao, ili pokušava da prevodi tekst, iako nedovoljno kompetentna za taj posao, vidimo s kojim problemima se suočavaju same majke na tržištu rada, posebno one koje odlikuje niže obrazovanje i koje potiču iz niže klase. Posledice finansijskih problema porodice protagonista filma kulminiraju u scenama u kojima majka namerava da stupi u ljubavnu vezu sa advokatom, kako bi obezbedila sinu advokatsku odbranu na sudu. Materijalna deprivacija, socijalna izolacija i samoizolacija jednoroditeljskih porodica koja je prisutna u manjoj ili većoj meri u svim društvima, neraskidivo je povezana sa diskurzivnim praksama koje su označavale, ili čak i dalje označavaju, ove porodice kao „društvene anomalije“, „pretnje po društvo“, „socijalne probleme“, a njihove članove kao „amoralne“ ili barem neadekvatno socijalizovane i neuklopljive u dominantnu kulturu i društvo. Usled značajno nižeg ekonomskog kapitala i diskriminativnih diskurzivnih praksi, ove porodice se susreću sa nemogućnošću povezivanja sa socijalnim institucijama, nedovoljnom prihvaćenošću u sredini i samopovlačenjem usled stigmatizacije koja dovodi do osećaja odbačenosti. Sve navedeno posebno utiče na decu koja odrastaju u jednoroditeljskim porodicama, preciznije na odnose koje ostvaruju sa drugim članovima u porodici, ali i na ponašanje i odnose koje ostvaruju iznad porodičnog konteksta, kao i na njihov subjektivni doživljaj sveta i jastva.

Ovako zamišljenim Zakonom, Dolan na samom početku sugeriše da finansijska situacija porodice predstavlja bitni činilac koji utiče na to da li će se roditelj/i odlučiti za institucionalno smeštanje deteta ili će uspeti samostalno da iznađu načine da se suoče sa problemima u ponašanju svoje dece. Film gledaoce eksplicitno suočava sa pitanjem koliko pozicija roditelja u društvenoj strukturi utiče na sudbinu dece sa problemima u ponašanju, ali još važnije, implicitno gledaocima postavlja pitanje u kojoj meri društveni položaj porodice i odnosi koji se u njoj odvijaju mogu uticati na nastanak problematičnog ponašanja dece.

mommy2

Kod glavnog junaka filma, Stiva, nakon smrti oca, dolazi do pojave različitih oblika delinkventnog i antisocijalnog ponašanja, nakon čega mu je ubrzo, dijagnostikovan ADHD i poremećaj vezivanja. Svedočenje o ovom redosledu događaja, upućuje na to da se film polemički odnosi prema pitanju da li život u jednoroditeljskoj porodici, bez oca, samo sa majkom koja se suočava sa finansijkim poteškoćama, indukuje probleme u Stivovom ponašanju? Šire gledano, ovim pitanjem se kroz filmsku naraciju problematizuje odnos između psihičkog poremećaja deteta i šireg društvenog konteksta.

Zbog problema u ponašanju dečak je premešten u specijalnu školu, u razgovoru između službenice i njegove majke, saznajemo da je Stiv podmetnuo požar u kome su jednom dečaku nanete teške opekotine, te da će zbog toga biti izbačen i iz ove institucije. U ovom razgovoru jasno se odražava nejednakost u moći između roditelja, tj. majke, i službenice. Nejednakost u odnosima moći između nastavnika/službenika i roditelja posebno snažno je izražena u sceni u kojoj službenica govori o Stivovoj dijagnozi (ADHD i poremećaj vezivanja), što ide u prilog kritički obojenom mišljenju antipsihijatrijski usmerenih teoretičara da dijagnostikovanje predstavlja, zapravo, rutinski, represivni proces u kome oficijelna društvena ustanova besprizivno konstituiše i lingvistički i socijalno i emocionalno, devijantni fenomen koji označava kao duševnu bolest.Majka, razapeta između moći i bespomoćnosti, u ovom razgovoru istovremeno izražava strah i zabrinutost, ali i aroganciju. Strah i zabrinutost proizilaze iz osećaja odgovornosti, koji je izrazito naglašen, u uslovima delovanja ideologije familizma, koja roditelje, posebno majku, tretira kao jedine nosioce prakse vaspitanja, zanemarujući odgovornost koju imaju društvene institucije. Majka arogantno diskredituje efikasnost ustanove i trivijalizuje ozbiljnost problema, usled preplavljujućeg osećaja zbunjenosti i bespomoćnosti u kontaktu sa institucijom koja monopolizuje znanja o normalnom (ponašanju i stanju deteta).

Majka: Šta ćemo mi sada?

Službenica: Ne postoji „mi“.

Majka: Znate šta ja mislim. Ne vi i ja. Moj sin i ja. Nisam ja glupa.

U ovoj sceni je ilustrovana kritika škola i popravnih domova, kao institucija koje nisu dovoljno senzibilisane za različitost individualnih prilika u kojima deca odrastaju i za subjektivnost njihovih doživljanih svetova. Regularna škola ne(dovoljno) praktikuje individualizovani pristup u radu sa decom čije ponašanje koje odstupa od školskih normi i podrazumeva kršenje ustanovljenog kodeksa ponašanja, već da ih šalje u druge specijalizovane institucije (poporavne domove i specijalne škole). Deca sa problemima u ponašanju se šalju u drugi tip institucionalizovanog okruženja, koji je odvojen od sveta odraslih, ali i od sveta vršnjaka, u kojem su prostori strože nadgledani, dok je praktično eliminisana mogućnost pregovaranja. Segregacija dece i mladih koji pohađaju specijalne škole i vaspitno-poravne domove, proizvodi stigmatizaciju i za posledicu ima usvajanja identitet delikventa i/ili mentalo obolelog kod onih koji se nađu u ovim ustanovama.

mommy3

Nakon požara, Stiv biva izbačen iz specijalne škole i vraćen majci na staranje. Prostor privatnog je ovde oslikan kao prostor koji izmiče pravilima i shema klasifikacije koje proklamuju institucije. Stiv je suočen sa formalnim institucionalnim preprekama pri uključivanju u regularni obrazovni sistem, ali i sa preprekama pri uključivanju u neformalne vršnjačke grupe (prvenstveno u vidu anticipacije odbacivanja). Povlačenjem deteta sa problemima u ponašanju u okvir porodične intime i izolovanosti, u fokus dolazi kompleksan odnos između sina i majke. Ukoliko bi se filmu pristupilo iz frojdovske perspektive, moglo bi se reći da okosnicu problema u odnosu između Stiva i Dajan, predstavlja to što nije došlo razrešenja Edipalnog kompleksa, usled preranog gubitka oca, te je Stivova želja za majkom opstala u statusu realne žudnje. Ritam dinamici odnosa između Stiva i Dajan, daju dečakova stalna strepnja da ga majka ne voli i njegove borbe i nadmetanja za njenu ljubav i pažnju.

Stivovo odrastanje se odvija u nekoj vrsti socijalne izolacije, sa bitno izraženim strahom i nesigurnošću majke, koji se manifestuju kroz kolebljivost njenog vaspitnog delovanja. Mogućnost da iskoristi pravo koje pruža novi Zakon, predstavlja stalno prisutnu misao majke koja lebdi nad svim problemima i izazovima koji se javljaju u njenoj interakciji sa Stivom. Za majku Zakon ujedno predstavlja i (trenutačno) rešenje problema, ali i poraz, priznanje njenog ličnog neuspeha. Suočena sa narastajućim brojem problema u interakciji sa sinom i pritisnuta tužbom u kojoj se traži odšteta za dečaka u iznosu koji ne mogu da plate, Dajan se odlučuje da iskoristi pravo koje pruža novi Zakon, tj. da smesti sina u azilarnu instituciju. Uz pomoć komšinice, majka, bez njegovog znanja, Stiva odvodi u azilni smeštaj. U scenama prisilnog smeštaja, i onima koje nakon toga prikazuju izgled institucije i dečaka u ludačkoj košulji pod dejtvom lekova, gledaoci se suočavaju sa radom jedne totalne institucije. Prinudna hospitalizacija je prikazana kao čin institucionalnog nasilja nad pojedincem, gde on biva lišen svih individualnih obeležja i sveden na objekat disciplinovanja. Apokaliptična vizija azilarnog smeštaja za decu sa problemima u ponašanju, šta više diskredituje stvarnost detinjstva i specifičnog dečijeg iskustva i doživljaja vlastitog života.

mommy4

U završnim minutima filma Stiv koristi trenutak nepažnje medicinskih tehničara i počinje da trči niz hodnik psihijatrijske klinike u pravcu zatvorenog prozora. Poslenji kadar filma se završava njegovim trkom, dok u pozadini odzavanjaju stihovi pesme Lane Del Rej (Choose your last words/ This is the last time/ Cause you and I, we were born to die ). Dolan ostavlja upitane gledace nad simbolikom Stivovog skoka – da li je Stiv autentčni revolucionar, koji je motivisan bekstvom od totalne institucije, bektvom za ponovnom majčinom ljubavlju ili pak bekstvom za (novim) detinjstvom.

Za P.U.L.S.E Milica Resanović

Ostavite komentar

Vaša uneta email adresa neće biti javno vidljiva. Obavezna polja označena su *