Astrobiološka mačka

Ulogujte se / Kreirajte profil

Astrobiološka mačka

.

Become a Patron!

.

I nema praznih svetova.
To, čega nismo svesni,
nije nepostojanje,
već postojanje bez nas.

 – Miroslav Antić, Besmrtna pesma

U jednom od svojih izdanja iz 1995. godine, malo poznati bilten, Bioastronomske vijesti, objavio je čuvenu raspravu između dvijice vanserijskih naučnika. Eho rasprave još uvijek odzvanja u tekstovima od Njujork Tajmsa, pa sve do modernih naučnih časopisa i knjiga. Na jednoj strani, američkoj i svjetskoj javnosti dobro poznati astrofizičar i popularizator nauke, Karl Sejgan (1934-1996). Na drugoj strani, jedan od najuticajnijih biologa 20. vijeka, Ernst Majr (1904-2005). Tema rasprave je bila opravdanost programa SETI (The Search for Extraterrestrial Intelligence).

Sejgan je elokventno branio stav da gotovo nepojmljivo prostranstvo kosmosa mora sadržavati civilizacije koje su, slično našoj, otkrile elektromagnetne talase. Prema Sejganu, na kosmičkoj skali je isplativije biti pametan nego glup. Korištenjem radioteleskopa, i ako nam se posreći (ovdje izraz srećne zvijezde dobija sudbinsko značenje), mi bismo onda mogli registrovati kosmički otisak naše daleke braće (ili sestara) po pameti. Time bi se stvorili uslovi za misteriozni kosmički randevu o kome decenijama sanjaju Holivud i pisci naučne fantastike.

Majr je ispoljio duboku sumnju u uspjeh programa SETI. Njegov osnovni argument: inteligencija ljudskog tipa je zanemarivo rijetka na evolucionaj skali. Iz evolucione perspektive, u kojoj se uspjeh mjeri dužinom preživljavanja, svakako je bolje biti glup nego pametan. Bakterije i amebe, u našoj percepciji glupi organizmi, preživljavaju sve moguće planetarne promjene i katastrofe. S druge strane, pamet je prepreka za evolucionu dugovječnost. Veći mozak znači sofisticiranije alatke i tehnologije. Sofisticiranije tehnologije znače veće šanse za egzistencijalne nevolje, kao što znamo iz vlastitog iskustva.

Karl Sejgan i Ernst Majr (Wikipedia)

Tema ovog eseja nije SETI nego inteligencija na evolucionoj skali. Rasprava između Sejgana i Majra je odabrana kao uvod, jer odlično slika dva pristupa problemu inteligencije, antropocentrični Sejganov pristup i biocentrični Majrov prsitup. Sami za sebe ovi pristupi su nepotpuni. Tek kad se razumiju kao jedan komplementarni pristup mogu biti korisni u interpretaciji inteligencije kao evolucione pojave. Proizvod ove komplementarnosti je jedna novina – metafora koju sam nazvao “astrobiološka mačka”. Ima veze sa poslovicom “Kad mačke nema, miševi kolo vode”. Uskoro ćemo saznati ko je kosmička mačka, a ko su miševi.

Antropocentrična inteligencija

Antropocentrične definicije inteligencije obično pronalazimo u knjigama o vještačkoj inteligenciji. Za ovu priliku koristio sam Doba inteligentnih mašina, autora Reja Kurcvajla, jednog od najuticajnijih futurista danas. Prema Kurcvajlu, objašnjenja ljudske inteligencije će uvijek biti kontroverzna. Možda je najmanje kontroverzan način definisanja inteligencije kroz analizu komponenti koje je čine: učenje, rezonovanje i sposobnost manipulacije simbolima. Učenje je proces sticanja znanja. Rezonovanje je sposobnost zaključivanja na osnovu stečenog znanja. Sposobnosti učenja i rezonovanja su moguće jer posjedujemo sposobnost manipulacije simbolima. Ta sposobnost je osnova jezika i matematike.

Rej Kurcvajl (Wikipedia)

Drugi način definisanja inteligencije je vezan za njenu svrhu. Koja je svrha naše sposobnosti manipulacije simbolima? Jednostavan odgovor, prema Kurcvajlu, je da inteligencija služi njenom vlasniku da razvije strategije kako bi mogao postići i unaprijediti svoje ciljeve. U biološkom svijetu ciljevi se definišu kao sposobnosti živih bića, ili bioloških vrsta, da prežive. Još nije moguće zaključiti da li inteligencija omogućuje preživljavanje u evolucionom smislu. Ali, uz malu dozu pristrasnosti, moguće je zaključiti da naša inteligencija omogućuje postizanje zacrtanih ciljeva kao što su ekonomski, socijalni ili naučni uspjeh.

Kurcvajl onda ide dalje i sugeriše da je vrhunac ljudske inteligencije sposobnost kreiranja inteligentnih mašina. Mašinska inteligencija konstantno napreduje. Naša ostaje ista. Iz ovog odnosa Kurcvajl zaključuje da ako se napredak mašinske inteligencije nastavi, u budućnosti će mašine prevazići ljudsku inteligenciju i postati superiorna forma života. To će se prema Kurcvajlovim proračunima desiti 2045 godine. Treba napomenuti da Kurcvajl ima legendarni status kada su u pitanju predviđanja tehnoloških prekretnica. Prema dokumentu koji je objavio na internetu 2010 godine, njegov uspjeh u tehnološkim predviđanjima je nevjerovatnih 82%. (Naravno, ne treba zaboraviti Kurcvajlove kritičare koji pronalaze značajne propuste u tehnici predviđanja.)

Da bi opravdao mogućnost da kreator inteligencije, dakle čovjek, nije inherentno superiorniji od svoje kreacije, ili inteligentnih mašina, Kurcvajl koristi primjer odnosa evolucije i čovjeka. Evolucija je sama po sebi inteligentni proces koji stvara nove organske forme. Vrhunac evolucione kreativnosti je Homo sapiens. Mi smo vrsta koja je, prema Kurcvajlu, nadmašila evoluciju. Dok je evoluciji bilo potrebno 3.8 milijardi godina da stvori nas, najinteligentniju vrstu u istoriji života, nama je potrebno neuporedivo manje vremena da stvorimo inteligentne mašine, proizvod koji će nadmašiti najveće dostignuće evolucije, nas same. U ovom trajektoriju stvaralaštva baziranog na inteligenciji, mi pobjeđujemo evoluciju, a inteligentne mašine pobjeđuju nas. Spekulacije ovog tipa detaljno opisuje oksfordski filozof Nik Bostrom u nedavnoj knjizi Superinteligencija. Njegov kolega sa Kembridža, Hju Prajs, buduću vladavinu mašina zove Mašinocen, kao suprotnost Antropocenu. Kurcvajl ide dalje od njih i predviđa da će mašine pretvoriti planetu Zemlju u gigantski komjuter do 2099 godine. Time će se otvoriti vrata za kompjuterizaciju kosmosa.

Biocentrična inteligencija

Moderna biologija, kojom dominira neodarvinizam, je skeptična prema principu inteligentne evolucije. Za neodarvinističku biologiju evolucija je slijepi i bezumni proces. Ričard Dokins u knjizi Slijepi časovničar, tvrdi da jedino standardni neodravinistički narativ vjerno opisuje evolucioni proces stvaranja kompleksnih bioloških formi. Nisu mu potrebni ni božanski kreator, niti nekakav teleološki proces kakav je inteligencija:

Prirodnu selekciju, slijepi, nesvjesni, automatski proces koji je otkrio Darvin, i koji je, to znamo danas, objašnjenje za postojanje očigledno svrhovitih formi svekolikog života, ne interesuje svrha. Prirodna selekcija nije vezana za um, niti ima oči uma. Ne planira budućnost. Nema viziju, nema sposobnost predviđanja, nema vida uopšte. Ako se može reći da igra ulogu časovničara u prirodi, onda je prirodna selekcija slijepi časovničar.

(Dokins, Slijepi časovničar, 1991).

Standardni neodarvinistički narativ se ukratko može izložiti na sljedeći način. Geni ili njihovi skupovi, u standardnom vokabularu genotipovi, a u modernoj varijanti genomi, proizvode fenotipove ili organske forme: cvjetove, bakterije, žirafe. Prirodna sredina onda bira organske forme koje su joj najprilagodljivije. Prilagodljivost se mjeri adaptivnom vrijednošću – brojem potomaka koje neka organska forma ostavi iza sebe. Prilagodljivost se dalje može popravljati promjenama u genima – genskim mutacijama – koje će modifikovati fenotipove i podariti im evolucionu dugotrajnost. Dakle, evolucija je bezumna igra između gena i prirodne sredine. Fenotipovi, ili organizmi, su pasivne lutke na sceni evolucije koje kontrolišu geni i prirodna sredina.

Ako većinska neodarvinistička biologija ima problem sa konceptom inteligencije, da li neke druge škole mišljenja u biologiji taj koncept uvažavaju? Za prvi veliki otpor neodarvinizmu zaslužna je Lin Margulis i njen koncept endosimbioze. Biološka inovacija ne mora biti rezultat neodarvinističkih genskih mutacija. Može se desiti udruživanjem dva ili više prokariotskih organizama u jedan. Danas svi prihvataju ideju nastanka eukariotske ćelije putem fuzije bakterije i arhebakterije (arheje). Ova fuzija, iz koje su nastale sve biljke i životinje, je jedna od najznačajnijih inovacija u evoluciji uopšte i nema veze sa neodarvinizmom. Za drugi otpor neodarvinizmu su zaslužni čileanski biokibernetičari Humberto Maturana i Francisko Varela. Njihov koncept autopoeze ili samo-stvaranja organizama, se protivi neodarvinističkom postulatu da su organizmi pasivni “biološki roboti”. Naprotiv. Organizmi su aktivni učesnici u procesu evolucije i sami je u određenoj mjeri oblikuju.

Lin Margulis (Wikipedia)

Ova dva biološka pravca nezavisna od neodarvinizma, teorija endosimbioze i biokibernetika, su otvorila putanju za dodatne inovacije. Gregori Bejtson uvodi koncept “prirodnog uma” u knjizi Um i priroda: Neophodno jedinstvo. “Um postoji na mnogo više mjesta u prirodi nego samo u unutrašnjosti naših glava”. Slijedi razvoj koncepta biosemiotike, ili interpretacije bioloških znakova, koje praktikuju kako bakterije, tako i biljke i životinje. Konačno, koncept evolucione epistemologije, prema kome je evolucija kognitivni proces, a organizmi kognitivini agenti, biološku inteligenciju stavlja u sam centar evolucionog procesa. Dakle, biologija, ali ona manjinska, uvažava koncept inteligencije, i kao takva predstavlja snažan izazov neodarvinizmu.

Sinteza

Upravo ova manjinska biologija, koja inteligenciju vidi kao sastavni dio procesa života, otvara novu mogućnost koju sam nazvao biološke civilizacije, ili kraće, biocivilizacije. Biocivilizacije su izazov i Sejganovoj i Majrovoj viziji kosmičke inteligencije. Kao i platformama sa kojih Sejgan i Majr nastupaju. Sejganova platforma je bliska viziji futurista i eksperata za vještačku inteligenciju. S druge strane, Majrova platforma je neodarvinizam. Obje platforme gube značaj u novom kontekstu. Evo kratkog narativa koji otkriva porijeklo biocivilizacija i okvir za potpuno novi narativ o kosmičkoj inteligenciji u čijoj su osnovi najstariji organizmi u istoriji života, bakterije.

Jedna kosmička termodinamička fabrika, zvijezda zvana Sunce, pronalazi prvog partnera, fotosintetske bakterije ili cijanobakterije, u mikrokosmosu jedne minorne planete zvane Zemlja, prije oko tri milijarde godina. Kosmos, preko zvijezde u koju može stati 1.3 miliona Zemalja, postavlja svoga mikro-izaslanika, tako minornih dimenzija da su u kosmičkom spektru gotovo zanemarive, cijanobakterije, za kosmičkog “ambasadora” ili možda svoga “špijuna” na planeti Zemlji. U istoriji kosmičkih opservacija još nije otkriveno uspješnije partnerstvo između makrokosmosa i mikrokosmosa, od partnerstva Sunce – cijanobakterije.

Put koji svjetlosna energija upućena iz Sunčeve termodinamičke fabrike prelazi dok ne stigne do planete Zemlje je dug oko 150 miliona kilometara. Najveći dio energije se u toku puta izgubi kao toplota. Ali mali dio, svega 2%, pronalazi partnersku strukturu na unutrašnjoj strani bakterijskog zida iz koje svojom preostalom snagom izbacuje jedan elektron. Elektron u dugom hemijskom procesu koji se odigrava u membranskoj bakterijskoj strukturi traži svoga partnera, pri čemu stvara hemijski gradijent poznat kao protonska pumpa koji će omogućiti žetvu korisnog rada kroz stvaranje univerzalne energetske valute biosfere, molekula zvanog ATP ili adenozin tri-fosfat.

Vremenom se partnerstvo Sunce – cijanobakterije, koje je proizvelo i nas, preobrazilo u kompleksni biološki sistem koji zovemo biosfera. Ovaj sistem je otvoreni termodinamički sistem. Konstantno razmjenjuje materiju, energiju i informacije sa svojim kosmičkim okruženjem i sponatno održava svoju ravnotežu. Unutar kosmičkog mrtvila rađa se život na talasima Sunčeve termodinamičke oluje. Mi smo jahači na ovim talasima, poput Morrisonovih Jahača oluje (čuveni hit rok grupe The Doors), privremeni i fragilni surferi. Dok surfujemo otkrivamo svijet. More koje proizvodi talase za naše surfovanje je “bakterijsko more”. Bakterije su osnova biosfere. Lin Margulis je ovo razumjela među prvima, kada je iritirajući neodraviniste, pomogla Džejmsu Lovloku da sazna kako bakterije održavaju biohemijsku stabilnost biosfere, ili njenu homeostazu.

Nova interpretacija inteligencije

Gornji narativ otkriva nekoliko novina, ili do sada nepoznatih strana biološke inteligencije. Prva je da su bakterije inteligentni kosmički “igrač”, jer detektuju kosmičke elektromagnetne talase. Ovo znači da elementi SETI programa postoje nezavisno od nas, i da traju preko tri milijarde godina. Tehnika koju SETI koristi je slanje elektromagnetnih talasa (radio talasa) duboko u kosmos i njihova detekcija, ako talasi nađu rezonantnu strukturu, neku hipotetičku ekstraterestrijalnu inteligenciju, koja će na njih uzvratiti. Bakterije detektuju dio elektromagnetnog spektra koji zovemo vidljiva svjetlost, sa rangom od 400-700 nm. Onda svjetlosnu energiju pretvaraju u koristan rad koji je u dugom evolucionom procesu stvorio biosferu. Biosfera nije ništa drugo nego džinovski bakterijski superorganizam koji obavija planetu i zadire u njene površinske slojeve. Nešto poput nevidljivog planetarnog oblaka. Kanadski mikrobiolog Sorin Sonea je smatrao da je bakterijski planetarni oblak inteligentan jer posjeduje unutrašnji um. Manifestacija uma je bakterijska informaciona mreža u formi planetarnog tržišta bakterijskih gena. Ako postoji bakterija bilo gdje na planeti Zemlji u potrazi za specifičnim genom, ona će taj gen vrlo brzo pronaći i dobiti ga u procesu genske razmjene. Slično Sonei, rezonovoao je Ešel Ben Jakob, izraelski fizičar i mikrobiolog. Ben-Jakob je smatrao da bakterijske kolonije i njihov planetrani superorganizam, ne samo posjeduju prirodni um, nego obavljaju i proces prirodne kompjutacije koji je u osnovi homeostaze biosfere (biogeohemijski ciklusi organskih elemenata). Konačno, jedan od vodećih mikrobiologa današnjice, Džejms Šapiro, smatra da su bakterije sofisticiranije od ljudi “u kontrolisanju kompleksnih operacija”.

Druga važna novina je otkriće neobičnog bakterijskog univerzuma u kome vladaju drugačiji principi od onih na koje smo navikli. U našem univerzumu mi smo vrhunac inteligencije. Ali, kad se zaviri u bakterijski univerzum mi postajemo beznačajni. U bakterijskom univerzumu mi smo, prema nekim filozofima biologije, “makrobi” – krupne životinje zarobljene u mreži mikroba. Makrobi su bakterijske himere. Fotosintezu, na primjer, i dalje obavljaju bakterije, koje su sada endosimbiotski dijelovi makroba koje zovemo biljke. Mikrobi manipulišu nama i svim ostalim makrobima. Svi makrobi imaju svoj mikrobiom bez koga ne mogu da prežive. Kada ptica leti, sa njome lete i bakterije iz njenog mikrobioma. Kada mi letimo u kosmos sa nama putuju naše bakterije. Svi makrobi, uključujući nas, su bakterijski vektori. Ako osnujemo kosmička naselja i bakterije će biti njihov dio. Ako nestanemo u kosmičkim osvajanjima, koja predviđaju futuristi, našu misiju nastaviće bakterije. Dobra vijest je da dva univerzuma, naš i bakterijski, nisu međusobno isključivi. Svaka biološka vrsta posjeduje specifični univerzum kompatibilan sa bakterijskim. Biocivilizacija je svojevrsni multiverzum, kolaž bioloških svijetova koji zavise jedni od drugih. Ovu ideju je prvi ozbiljno razradio baltički Nijemac, Jakob von Uexküll, kroz njegov koncept Umwelta ili “samosvijeta”.

Treća novina je otkriće siromaštva neodarvinizma u interpretaciji inteligencije. Posebno je podložna kritici trvrdnja Ernsta Majra da je na evolucionoj skali bolje biti glup nego pametan. Ovo je aluzija na rigidni neodravinistički stav da su mikrobi u svakom pogledu niži organizmi od biljaka i životinja. Ako glupost postoji na planeti Zemlji, onda ona sigurno nije na adresi na kojoj žive bakterije.

Četvrta novina je neophodnost revidiranja stavova da je Homo sapiens vrhunac evolucione inteligencije, i da je po inteligenciji nadmašio evoluciju. Predviđanje Reja Kurcvajla da će planeta Zemlja do 2099 godine postati gigantski kompjuter je problematično u svjetlu činjenice da prirodna kompjutacija na planetarnoj skali postoji milijardama godina u formi bakterijske regulacije biogeohemijskih ciklusa ugljenika, azota i drugih organskih elemenata.

Peta novina je eksperimentalne prirode. Ako ste skeptični prema bakterijskoj superiornosti na evolucionoj i planetarnoj skali, možete izvesti eksperiment kakav su nedvno izveli naučnici u Kaliforniji i Japanu. Korištenjem moderne genomike i superkompjutera pokušali su da rekonstruišu “drvo života” analizom DNK uzoraka sa mnogobrojnih lokacija razasutih po planeti Zemlji. Rezultat je bio nedvosmislen. Na drvetu života dominiraju bakterije. Preostala dva domena života, arheje i eukarioti, formiraju mnogo manji broj grana na drvetu.

Kosmička zoologija

Iz posljednjih segmenata ovog eseja vjerovatno se može naslutiti značenje metafore iz naslova. Bakterije, tačnije planetarni bakterijski superorganizam, je dominantni biogeni faktor na kosmičkoj skali – biološka struktura koja obavija planetu. Štaviše, bakterije postoje 3,8 milijardi godina, što je veći dio postojanja same Zemlje, i preko četvrtine trajanja cijelog kosmosa. Sejganova ideja inteligencije veliča ljudsku verziju bez obzira na njenu relativnu beznačajnost na vremenskoj skali, i bez obzira na to što bakterije mogu „čitati“ dio elektromagnetnog spektra jednako dobro kao što možemo i mi. Majrova ideja negira bilo kakav nagoveštaj bakterijske inteligencije i zadržava je isključivo za Homo sapiensa.

Iako kontroliše planetarni život od njegovog početka prije 3,8 milijardi godina, bakterijski superorganizam za nas je nevidljiv. Nevidljivost rađa lažnu predstavu da je čovjek gospodar planete. Ova situacija neodoljivo podsjeća na staru poslovicu Kad mačka nema, miševi kolo vode – s jednom bitnom razlikom: mačka nije odsutna, nego je nevidljiva. Otuda, metafora astrobiološka mačka – nevidljivi planetarni oblak bakterija koji milijardama godina kontroliše planetarni život svojim prirodnim umom. Kontrola je dovoljno benigna da dozvoljava razne vrste proverbijalnih miševa.

Zašto je astrobiološka mačka toliko neprimjetna da njeno prividno odsustvo omogućava nama miševima disproporcionalni osjećaj vlastite važnosti? Čvrsto verujem da je za ovu sljepoću miševa kriva neo-darvinistička paradigma, koja se fokusira na makrobe (posebno životinje) i skoro potpuno ignoriše mikrobe. Neo-darvinistička biologija treba duboke reforme da bi se nosila sa novim izazovima, poput biološke definicije inteligencije. Reforme su već započele istraživačkim programima kao što su biosemiotika, evoluciona epistemologija i slični, a svi su okupljeni unutar nove discipline sistemskog pogleda na život.

Astrobiološka mačka ima neke praktične primjene. Vidim dva istraživačka pravca koja proizilaze iz metafore. Prvi se odnosi na bakterijski superorganizam, mikrobski oblak sa sopstvenim umom koji sam ranije nazivo bakterijski internet (vidjeti theconversation.com/microbes-have-their-ovn-version-of-the-internet-75642). Procjene pokazuju da je ukupan broj bakterija koje formiraju planetarni živi oblak oko 1030. Međutim, bakterije nisu najbrojniji mikrobi na Zemlji. Najbrojnije biogene strukture na Zemlji su virusi. Na svaku bakteriju dolazi najmanje deset virusa. Kakva je uloga virusa u planetarnoj mikrobskoj mreži? Za sada je jedini korisni trag ideja o planetarnom slobodnom tržištu gena, što omogućava bakterijskom superorganizmu da izvodi sve potrebne procese koji su uključeni u biogeohemiju. Virusi su inertne genetske informacije zaštićene biološkom opnom. Kao poruke u boci koje plutaju kroz bakterijsko more dok ne nađu odgovarajuće bakterije i pomognu im u potrazi za biološkom inovacijom.

Drugi potencijalni pravac vezan je za SETI. Moj predlog je da SETI treba zanemariti antropocentrična pristranost. Kada to uradi otvara se mogućnost razumijevanja kako se život kao inteligentni biogeni proces može proširiti u kosmos. Mi makrobi smo bakterijski vektori i kao takvi nesumnjivo igramo važnu ulogu u ovom procesu. Dva univerzuma, mikrobski i makrobski, nisu međusobno isključivi. Zajedno čine multiverzum koristan za obje grupe organizama. SETI treba prihvatiti tu biološku realnost.

Kao što je Margulis tvrdila u knjizi Simbiotska planeta, bakterije će gotovo sigurno nadživjeti ljudsku vrstu. Makrobi poput nas su relativno prolazni biološki oblici – privremene strukture oduvane evolucionim vjetrom poput prašine. Suprotno našoj antropocentričnoj pristranosti, samo bakterije žive vječno. Najbolji dokaz za ovu tvrdnju je činjenica da su bakterije stare koliko i sam život.

Za P.U.L.S.E Predrag Slijepčević

Philosophy Now magazin, Decembar 2019/Januar 2020;

S engleskog preveo autor.

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.