Između svijesti i magle: Pejsaži Crvene pustinje

Postoje prostori koji su svakodnevna slika našeg okruženja, ali bez obzira na njihovu prepoznatljivost, oni ipak djeluju neprirodno, strano, gotovo neprijateljski. Maglovita polja, industrijske zone, prazni putevi pod sivim nebom, sve su to pejzaži koji naizgled pripadaju ovom svijetu, ali zapravo lebde negdje između svijesti i odsustva. Ovakvi prikazi bude u nama osjećaj otuđenja i blage jeze, kao da smo istovremeno i uljez i dio tog prostora.

Ovakva ambivalentnost prostornog osjećaja, istovremeno bliskog i tuđeg, nalazi svoj filmski izraz kod Antoninija, u filmu „Crvena pustinja“ iz 1964. godine. Iako je ovo njegov prvi film u boji, on dovitljivo koristi prilično ispranu paletu boja, prikazujući tako dominantnu atmosferu modernog, urbanog pejzaža. Izraziti sivi tonovi grada, čine da se gledalac osjeća kao da je sve vrijeme u nekakvoj magli i smogu. Bez obzira što su ove pojave česte u filmu, one kao da sve vrijeme levitiraju u vazduhu, čak i onda kada nisu zaista prisutne u kadru. Slika italijanskog grada, čiji se pejzaži pojavljuju u filmu, je dominantno industrijska, izazvana brzim tehnološkim i ekonomskim promjenama koje su zahvatile Italiju, u vrijeme kada ona ide ka modernom prosperitetu. Imajući u vidu ovaj vremenski kontekst, prva scena koja prikazuje štrajk radnika u oronuloj atmosferi, ispred fabrike, izgleda kao predvidiv Antoninijev potez. Odnos radnika prema pejzažu, odaje utisak klaustrofobije. Vidimo dominantne industrijske strukture (dimnjak, i toranj) koje osvajaju pejzaž, pri čemu grupisani radnici djeluju bezlično i malo. Pored toga što je ovo širok prikaz pejzaža, osjećaj skučenosti izazvan je gomilanjem struktura koje vidimo u više planova. Čini se da su radnici izolovani od fabrike, distancirani su i ne pripadaju joj suštinski, što čini ovaj pejzaž dehumanizovano. Anri Lefevr (Henri Lefebvre), francuski filozof i sociolog, prostor vidi kroz proizvodnju zajednice svega što se nalazi u prostoru, naglašavajući da prostor nije neutralan okvir, već rezultat odnosa moći i ekonomskih procesa. U tom smislu, Antononijev pejzaž industrijske Italije ne prikazuje napredak, već posljedicu kapitalističkog ubrzanja koje se posljedično odražava na ljude. Mark Ože (Marc Augé) bi takve prostore nazvao „ne-mjestima“, odnosno područjima bez identiteta, istorije i osjećaja pripadnosti. Radnici u filmu upravo su stanovnici tih ne-mjesta: fizički prisutni, ali simbolički odsutni. Njihov položaj u prostoru ukazuje na raspad socijalne bliskosti gdje je svako od njih dio kolektiva, ali ne pokazuje zajedništvo. Zanimljivo bi bilo napraviti paralelu sa industrijskim pejzažima engleskog slikara L. S. Laurija (L. S. Lowry). Kao i Antonini, njegova pepeljasta paleta i gomila malih ljudi ispred velikih postorja, poznatih kao ljudi šibice (eng. matchstick men), odražavaju pritajeni animozitet prema neizbježnoj i tužnoj strani kapitalističke budućnosti. Kada ovakvoj slici dodamo malo melanohličnog, kadrovi filma i scene na slikama djeluju kao emotivni omaž domu koji više nije naš. Akcentovanje prostora crvenom bojom, kod oba umjetnika, probija monotoniju atmosfere. Ta boja je kao anomalija u prostoru, ona je upozorenje, strah, distanca, ali i mali impuls koji sugeriše da u pustinji industralizacije i dalje postoji čovjek.

Ono što Antonini maestralno radi je konstantno reflektovanje prostora, društvenih odnosa i psihološkog stanja likova. Ovdje otuđenje u pejzažu postaje slika otuđenja među ljudima. Glavna junakinja Đulijana (Monika Viti; ital. Monica Vitti) se bori sa mentalnom nestabilnosti izazvanom prometnom nesrećom. Zbog doživljene traume, ona se povlači u sopstveni unutrašnji svijet, te nije u stanju da probije barijeru, između realnosti njenog nekadašnjeg života, i nove stvarnosti koju projektuje njena disocirana ličnost. Njen kostim je uvijek u zemljanim tonovima, prikladan pejzažu u kom se nalazi. Cijela ova tjeskoba, izazvana sivilom urbanih predjela, odraz je i intimnog svijeta glavne junakinje. Modernistički filmovi često reflektuju psihološki prostor van granica čovjekovog uma. U tradicionalnom filmu prostor povezuje likove, dok ga kod Antoninija razdvaja. Likovi su često u ogromnim, hladnim prostorima, izgubljeni u kadru, izolovani i fizički i emotivno.

To prostorno otuđenje je vizuelna metafora njihove nemoći da komuniciraju.

Zato pejzaž funkcioniše kao psihološki okvir tišine, njegova atmosfera je glasnija od likova u njemu.

Film je obilježen širokim planovima, upotrebom objektivnih kadrova i pažljivo komponovanih slojeva prostora. Ljudi se gotovo uvijek nalaze u prvom planu, dok se iza njih u više planova prostiru pejzaži i postrojenja. Pejzaži u filmu su umrtvljeni, predstavljeni su kao podloga za slutnju. Likovi su zaglavljeni u prostoru koji ne nudi utočište, smisao ili mogućnost povezivanja. U ovakvim, disocijativnim pejzažima, čovjek je nijemi posmatrač okoline, zarobljen u vlastitom unutrašnjem svijetu anksioznosti i tjeskobe. Okruženje postoji tu samo da podstakne već ustaljen osjećaj, potvrđuje ga, ne nudi rješenja, povezivanje (bilo ono međuljudsko ili prostorno) ili izlaz. Zvučna podloga je takođe dio doživljaja psihološkog prostora pejzaža. Zvuk ovdje nije prirodan, već mehanički i eksperimentalan, doprinosi udaljavanju od prirodnog egzistencijalnog pejzaža.

Na kraju, Crvena pustinja ostavlja otvoren prostor za poimanje čovjeka i pejzaža kojeg je sam stvorio. Iako su prošle decenije, film i dalje ima aktuelan narativni ton, a sam kontekst industrijalizacije i kapitalističke funkcije prostora, podvlači vezu između eksploatacije prirode sa ljudskim iskustvom otuđenja. Scene koje uključuju izrazito poznatu ali suštinski neprirodnu zvučnu podlogu, poput brujanja mašina u fabrici, zvuk igračke robota ili turobne sirene teretnog broda, stvaraju unheimliche efekat. Ono poznato postaje strano, dok svakodnevno postaje uznemirujuće. Antonini ne nudi odgovore, ne spašava svoje likove, ne opravdava njihove postupke i prostore, već sa distance upozorava da u modernim pejzažima, čovjek distanciran od vlastite prirode, postaje tačka među sumornim dimnjacima.

za P.U.L.S.E Anja Kodić

  Anja Kodić, Antonioni, Crvena pustinja, Film