U staroj Grčkoj književna fikcija se razvila u obliku mitologije, u Rimu kroz epove, dok se u srednjem veku ispoljavala putem romana u većini evropskih zemalja. Moderno doba svrstava je u najpopularniju vrstu literature, uključujući širok raspon žanrova, od naučne fantastike do horora.

Ako je umetničko izražavanje neodvojiva pojava od samih začetaka ljudske egzistencije, onda se motiv đavola ili demona uzima kao osnova koja pokreće zaplet, predstavljajući se kroz lik negativnog junaka. Budući da se slika demonske sile, kao personifikacije zla, još od mitoloških prikaza i verovanja neodvojivo vezuje za sliku božanstva kojem je protivteža, ona ilustruje čovekovu potrebu da odgonetne svet i poreklo univerzuma prikazujući dva suprotna načela: dobro koje je stvaralačko i zlo koje je rušilačko.

Ideja o đavolu postoji u malom broju religijskih tradicija. Većina religija ima svoje demone, ali samo četiri imaju pravog đavola: zoroasterizam, drevna hebrejska religija (ne i moderni judaizam), hrišćanstvo i islam. Kroz ove tradicije može se istorijski ispratiti i definisati predstava o đavolu. U hrišćanstvu tako postoji Pakao kao prostor obitavanja personifikacije zla, dok u drugim religijama postoji nešto nalik na helenski prikaz Hada, koji nema mučiteljski karakter, već se odlikuje osećanjem melanholije i sivila.

Uprkos tome što je kroz istoriju slika đavola i demona bila dograđivana i podvrgnuta metamorfozama u skladu sa religijskom dogmom, kulturnom tradicijom ili filozofskim pitanjima, vidimo da personifikacija zla ostaje slična širom sveta. Budući da mnoga od ovih društava nisu istorijski ni geografski povezana, sličnost upućuje na to da je reč o urođenom psihološkom odgovoru na zajedničko opažanje zla. Ova činjenica značajna je za pisce fantastike i fikcije, koji posredno ili neposredno usvajaju tradicionalnu predstavu demona ili đavola i oblikuju je u skladu sa idejama svog narativa i konstrukcijom specifičnog izmaštanog sveta.

Tradicionalna slika demona u fantastici vremenom se ustalila kao svojevrsni prototip ličnog zla i izraz negativnog junaka kojeg pozitivan junak mora pobediti, dok se figura đavola dovodi u vezu pre svega sa dubljim unutrašnjim ili kosmičkim iskušenjem, moralnim i metafizičkim zlom (kao, na primer, kod Edgara Alana Poa).

Pisci često koriste motiv demona i đavola, kao i drugih oblika mračnih sila, kako bi demaskirali ljudske poroke. Interesantno je da u Gogoljevim delima đavo postaje stvarno biće čiji rep viri u običnoj, sveprisutnoj čovečijoj banalnosti, osrednjosti i svekolikoj gluposti. On kroz prostor smeha i komičnosti istražuje tu mističnost i bori se sa bićem zla.

Stereotipna slika đavola (Mefisto) kao aristokratskog gospodina u rukavicama, koji u Geteovom „Faustu“ stoji pred vešticom i govori joj da je moderno doba donelo novu masku i da lepo odelo vešto skriva čak i đavolji rep, takođe je postala prepoznatljiva. U ovom delu Mefisto predstavlja princip zla koji potvrđuje božiju savršenost i, kao nosilac sile zla, čini zlo, ali budući da je deo božije misli i kosmičkog mozaika u koji nema potpuni uvid, ironičnim obrtom stvara dobro tako što ljude navodi na moralno i duhovno buđenje. On je svojim postupcima nehotice obesmislio tri osnovne ljudske žudnje: lepotu, sveznanje i besmrtnost, dokazavši da saosećanje u čoveku vredi više od toga.

Gordost je osnovni greh đavola, pa je stoga često prikazan kroz motive pobune koji proističu iz želje za moći i osamostaljenjem. U tom smislu može se izvesti paralelizam između Đavola (Satane) i Prometeja. Obojica su na neki način arhetipski pobunjenici, kradljivci i nosioci vatre, te bivaju kažnjeni božijom rukom zbog počinjene obesti. Oni imaju svoje specifično mesto u književnosti, naročito u delima gde se umetnost smatra pobunom, u kojoj smrt ima čudesnu moć da oblikuje i udahne život nečemu imaginarnom. Može se čak nazvati i „demonskom prirodom umetnosti“, o čemu su najviše pisali Edgar Alan Po, Bodler, Šekspir i drugi.

Izvor: Nova Rukovet

  Arhetip zla, demon, Đavo, Književna fikcija, Nova Rukovet