Sve počinje od jezika (prilog studijama onemogućenosti)

Politička korektnost je prožela mnoge sfere društvenog života u prvim decenijama 21. veka. Svedoci smo brojnih sporenja, nesporazuma i rasprava na temu o njenoj ulozi i o tome gde su granice da bi nešto bilo nediskriminatorno i prihvatljivo za određenu grupu ljudi. Diskusije o političkoj korektnosti su prisutne u medijima, na internetu, na društvenim mrežama, u sferi kulture, umetnosti, politike, javnog života, u diskursu naučnih radova, na Univezitetu, u školstvu… Da bismo ušli u bilo kakvo razmatranje političke korektnosti u kontekstu studija invalidnosti, što po prirodi stvari upućuje na jezik invalidnosti, potrebno je krenuti od određivanja samog pojma.

“Prema Hrvatskoj enciklopediji, politički korektan govor je „izbjegavanje naziva, fraza, riječi ili sintagma koje potiču predrasude ili bi mogle biti uvrjedljive za pripadnike različitih manjina ili skupina ljudi, jer se odnose na njihov spol, dob, spolnu usmjerenost, nacionalnu pripadnost, tjelesni nedostatak i sl.^[1]

Politička korektnost zasniva se na premisi Benjamina Worfa i njegovog profesora Edwarda Sapira da ljudi svojim izborom riječi mogu imati utjecaj na mijenjanje percepcije, a samim time i na svoje ponašanje prema članovima drugih skupina (a uzajamno i njihov odnos prema pojedincu).” Zapravo, politička korektnost upućuje članove pojedinih manjinskih grupa i aktiviste u domenu pokreta za unapređenje njihovog položaja, na diskurzivnu analizu predstavljanja u javnoj sferi.

Close up of a wheelchair accessibility symbol on a computer keyboard

Magdalena Zdrodwska, asistentkinja na Institutu za audio-vizuelnu umetnost u Krakovu, pozivajući se na Jirgena Habermarsa koji je javnu sferu doživljavao kao “idealno diskurzivno okruženje konsenzusa koje se postiže reprezentacijom svih aktera i njihovom spremnošću na pregovaranje, slobodnu razmenu i kritiku ideja, koncepata, vrednosti...” napominje da je “unutar Habermasovog idealističkog koncepta dostupnost javne sfere osobama sa invaliditetom ograničena fizičkim preprekama, dok je prostor radija i televizije pod vlašću rejtinga i gledanosti. Time navodi i konkretan primer da gluve osobe ne mogu da prate programe televizije, jer jezik gluvih nije isti za sve gluve osobe u Poljskoj^[2]. Zdrodwska, kao alternativnu javnu sferu za one koji nemaju pristup konvencionalnim medijima, predlaže Internet. Bilo da se radi o medijima kao što su radio ili televizija, ili platformama i društvenim mrežama na Internetu, pristup javnoj sferi osobama sa invaliditetom je ograničen i lako može postati prostor brojnih nesporazuma. Ponekad, neslaganje oko jezičke terminologije, može da uzrokuje i sukobe u samom shvatanju aktivizma za prava osoba sa invaliditetom, rasprave u javnoj sferi (ponajviše na društvenim mrežama), međusobne prozivke, kancelovanja…itd. I sam sam se nebrojeno puta našao u takvim situacijama koje su bile veoma neprijatne i po mene i po druge učesnike u raspravi. Da bi se izbegli nesporazumi, potrebno je pronalaženje različlitih strategija predstavljanja osoba sa invaliditetom u skladu sa Worfovom i Sapirovom premisom da ljudi svojim izborom mogu uticati na percepciju javnog mnjenja. Neophodno je posebno obratiti pažnju na jezik invalidnosti i načine na koje se osobe sa invaliditetom u javnoj sferi predstavljaju, posebno ako se ima na umu da se uvreženi stereotipi reflektuju i na šire polje kulture (književnost, film, muzika, likovna umetnost, pozorište…).

Američka teoretičarka invalidnosti Simi Liptom, u tekstu pod nazivom “Dodeljivanje novog značenja” naglašava da je “važno izneti na videlo jezik koji pojačava gledišta dominantne kulture o invalidnosti” ^[3]. U tom smislu upućuje

“da je bitan korak u tom procesu stvaranje pojmova abilistički i abilizam, koji mogu biti upotrebljeni kako bi se organizovala shvatanja o centriranju i dominaciji iskustva i tačke gledišta koji nisu onemogućavajući ^[4].

Reč abilizam se nedavno našla u rečniku (Reader’s Digest Oxford Word Finder, Tuploch 1993), gde je definisana kao „diskriminacija u korist fizički sposobnih“.

Prvi korak u pravcu označavanja abilizama na srpskohrvatskom govornom području napravila je novosadska lingvistkinja i aktivistkinja za prava osoba sa invaliditetom Milica Ružičić Novković izdavanjem Rečnika invalidnosti. U predgovoru autorka ističe da “je rečnik nastao iz potrebe da se sačini registar koji će biti osnova za sistematizaciju i standardizaciju terminogije u oblasti invalidnosti da bi se time podstaklo uspostavljanje kodeksa politički korektnog govorenja i pisanja o osobama sa invaliditetom.” ^[5] Ružičić takođe napominje “da domen javne ili/i službene komunikacije podrazumeva različite situacije govorenja i pisanja pri čemu govornik ima mogućnost da se, koristeći se određenim jezičkim sredstvima pokaže kao osoba kojoj je stalo do ravnopravnosti ostalih učesnika u njoj, što predstavlja osnovu političke korektnosti koja podrazumeva neopterećenost upotrebljenih termina sekundarnim, ekspresivnim asocijacijama i sl.”^[6] U vezi sa označavanjem abilizama, Ružičić Novković u Rečniku invalidnosti predlaže 9 obeležja: neprihvatljivo u formalnim situacijama, neprihvatljivo/uvredljivo, netačan naziv, neodgovarajući naziv, načelo referisanja, referisanje o konkretnom, zastarelo , pokrajinski, ispred značenja koje se daje za ustaljen izraz, preporučljivo u formalnim situacijama^[7].

Multicultural group of people. Concept representing a diverse society.

Sa druge strane, Ivan Velisavljević, u tematskom broju časopisa Gradac pod nazivom „Neobična tela”u svom predgovoru objašnjava zašto se opredelio za pogrdne nazive “nakaze i bogalji” navodeći da razlozi za to proističu iz pristrasne pozicije priređivača i činjenice da je on sam invalidno telo. Velisavljević upućuje na knjigu “Neobična tela: Oblikovanje fizičke nesposobnosti u američkoj kulturi i književnosti, u koji autorka Rozmeri Garland Tomson analizira upotrebu termina ’cripple’ engleskog ekvivalenta ’bogalju’ , na primeru Nensi Mairs, teoretičarke sa invaliditetom. Mairs se odlučila za politiku samoimenovanja upravo ovom rečju, ne bežeći, dakako, od analize njenog pogrdnog značenja, ali smatrajući da baš zbog nelagode i uvredljive konotacije ta reč ističe osobenost invalidnog tela^[8].

Iz ova dva primera uviđamo dve različite upotrebe terminologije^[9]. I Milica Ružičić Novković i Ivan Velisavljević ističu važnost jezika invalidnosti, ali kreću iz različitih pozicija. Ono što je važno napomenuti je da u oba slučaja i autorka i autor pišu iz pozicije osoba sa invaliditetom. Kako Simi Linton naglašava,

“invalidska zajednica je pokušala da preuzme kontrolu nad jezikom i da ponovo dodeli značenja terminologiji koja se koristi za opisivanje invalidnosti i osoba sa invaliditetom.^[10] “

Preuzeti kontrolu nad jezikom, bilo da se radi o stvaranju kodeksa politički korektnog govora i govorenja o osobama sa invaliditetom, ili se pak odlučiti za namerno korišćenje pogrdnih reči nelagodne i uvredljive konotacije, zahteva pre svega svest o važnosti jezika i terminologije u pokretu za prava osoba sa invaliditetom.

Na koncu, između potrebe za utvrđivanjem adekvatnog o govora i invalidnosti jezika invalidnosti i namernog isticanja reči bogalji nakaza, želim da skrenem pažnju i na treći put u pronalaženju adekvatne terminologij. U tom smislu, potrebno je obratiti pažnju na sasvim nove termine onemogućavanje i onemogućavani u funkciji otvaranja novog polja znanja u okviru studija i teorije onemogućenosti.

Termin ‘onemogućenost’ prvi put susrećemo u jednom programskom tekstu. Pripadnici pokreta za prava osoba sa invaliditetom, nezadovoljni hijerarhijskim strukturama u postojećim invalidskim organizacijama, poslednjih godina pokreću neformalne grupe, zborove, inicijative koje nisu klasična udruženja građana, nego inicijative koje pokušavaju da deluju po načelima direktne demokratije. Jedan od takvih pokušaja dogodio se 2021 godine kada grupa aktivista i aktiviskinja potpisuje Manifest IM-PACT 21 – Neformalne inicijative za aktivizam i osnaživanje onemogućavanih mladih. U uvodnom tekstu Manifesta, potpisnici i potpisnice objavljuju:

“Mi smo neformalna grupa mladih aktivista/kinja sa invaliditetom i saveznika/ca bez invaliditeta, koji se udružuju radi zajedničkog delovanja za unapređivanje društvenog položaja svih osoba sa invaliditetom, odnosno onemogućavanih osoba, puno sprovođenje UN Konvencije o pravima osoba sa invaliditetom i uspostavljanje zajedničke platforme za mobilizaciju i osnaživanje onemogućavanih mladih.”^[11]

Objašnjenje za izraz onemogućavane osobe krije se u samom prevođenju sa engleskog. Radoš Keravica, doktorand na univerzitetu u Lidsu i jedan od potpisnika Manifesta IM-PACT 21 na svom blogu navodi da reč „invaliditet“ koja je u srpskom jeziku postala dominantna, nije adekvantan prevodu termina “disability” sa engleskog jezika. Keravica ističe da “reč „disability“ na engleskom jeziku označava ograničenja koja su posledica društva koje ne uvažava potrebe osoba sa invaliditetom, i sistemski nameće različite barijere kao što su institucionalna diskriminacija, predrasude, nepristupačnost okruženja, segregacija u sistemima obrazovanja, socijalne zaštite i zapošljavanja, i sl.”^[12] Iste godine u toku prevođenja tekstova tematskog broja časopisa za književnost, filozofiju i društvenu teoriju “Rizom”, posvećenom Studijama invalidnosti, na preporuku prevoditeljke i aktivistkinje za prava osoba sa invaliditetom Dragane Marković, izrazi u tematu se prevode: impairment – oštećenje, disabled people – onemogućavane osobe, people with disabilities – osobe sa invaliditetom^[13].

Termin onemogućavane osobe^[14] možda i zbog svoje na prvi pogled rogobatnosti, nije ušao u upotrebu, iako možda na najbolji mogući način oslikava samu suštinu aktivizma za prava osoba sa invaliditetom, pozivajući na borbu protiv onemogućavanja koje nameće društvo.

Da bi se razumelo značenje reči “disability”, odnosno onemogućenost, potrebno je osvrnuti se i na britanski socijalni model invalidnosti. Socijalni model je proizišao iz intelektualnih i političkih diskusija Unije fizički oslabljenih protiv segregacije (Union of Physically Impaired Against Segregation, UPIAS) koji je prvi iznedrio strukturalnu analizu isključenosti osoba sa invaliditetom ili onemogućavanih osoba. U proklamovanoj politici organizacije, onemogućavane osobe definisane su kao ugnjetavana grupa i sl. Drugačije rečeno, kada osoba sa motornim invaliditetom koja koristi kolica ne može da uđe u pozorište, bioskop ili neku drugu kulturnu instituciju, nije problem u samoj osobi, nego u onemogućavanju zbog nepristupačnosti prostora za koju je odgovorna kulturna institucija. Kada gluvoj osobi nije omogućeno da prati neko predavanje, nije problem u samoj osobi, nego je onemogućavajući faktor na strani organizatora predavanja koji nije obezbedio znakovnog tumača ili tumačicu. Slepi student ili studentkinja koja ne može da studira ne snosi nikakvu krivicu, nego je to onemogućavanje stvorio fakultet i celokupan obrazovni sistem jer nije omogućio pristupačnu literaturu…Reč onemogućavanje, otvara nam veliki prostor za strukturalnu analizu isključenosti osoba sa invaliditetom, u okviru studija onemogućenosti (studija invalidnosti)^[15]

Bumps ("truncated domes") at the edge of a crosswalk tell an approaching blind cane-user that he is about to step out into the street.

Kao primer teorijskog promišljanja onemogućenosti, u daljem tekstu ću predstaviti predavanje o pristupačnosti Bojane Rudić Počuč, koje je održano u okviru međunarodne konferencije “Zašto su nam potrebne studije invalidnosti u organizaciji “Iz kruga Vojvodina” u Novom Sadu decembra 2023. Takođe, predstaviću i prikaz predstave “Svet mogućnosti” dramaturškinje i ativistkinje Divne Stojanov, koji je objavljen na sajtu Udruženja pozorišnih kritičara i teatrologa Srbije. Iako obe autorke ne koriste termin onemogućavana osoba, sama suština njihovih izlaganja upućuje na struktuiranu analizu onemogućenosti, bilo da se radi o pristupačnosti arhitektonskih objekata ili kritici pozorišne predstave u kojoj su predstavljene osobe sa invaliditetom. Termin onemogućenost je potencijalni agens za novi teorijski pristup invalidnosti na srpsko-hrvatskom govornom području.

Već na početku izlaganja na konferenciji “Zašto su nam potrebne studije invalidnosti”, Bojana Rudić Počuč ukazuje na važnost promene paradigme: “Neophodno je da promenimo način razmišljanja i pristup rešavanju problema, tako što ćemo planirati i projektovati okruženje za sve ljude, odnosno za sve različitosti”. Dakle, Bojana Rudić Počuč, polazi od optimalnog cilja kojem treba da težimo, a to je okruženje bez fizičkih prepreka, odnosno bez onemogućenosti. U sledećem koraku izlaže tri koncepta pristupačnosti koji imaju zajednički cilj: Društvenu uključenost – Socijalnu inkluziju.^[16]

Prvi je koncept univerzalnog dizajna nastao u SAD, a usvojen i u Japanu i na Pacifiku. Počeo je sa fokusom na invalidnosti i izgrađenom okruženju. Predvođen je velikim brojem onesposobljenih veterana Vijetnamskog rata po uzoru na pokret za ljudska prava. Bio je pokretačka snaga u kreiranju američkog zakonodavstva u vezi sa starim i onesposobljenim osobama. Zatim sledi koncept Inkluzivnog dizajna koji je definisan 2000.god. od strane Britanske Vlade, kao koncept koji ima za cilj da proizvodi, usluge i okruženje budu takvi da uključe najširi i najveći mogući broj potrošača. I konačno, koncept Dizajn za sve, koji je dizajn za ljudsku različitost, socijalnu inkluziju i jednakost, koji se obično vezuje za zemlje EU i Skandinavije.

Ako se kritički analiziraju objašnjenja sva tri koncepta, čiji je zajednički cilj društvena uključenost, može se primetiti iz kojih pozicija se govori o onemogućenosti. Koncept univerzalnog dizajna proizilazi iz Vijetnamskog rata koji je obeležio šestu i sedmu deceniju XX veka i proizilazi iz pokreta za prava osoba sa invaliditetom u Sjedinjenim Američkim Državama i determinisan je potrebama ratnih vojnih invalida.

Britanski koncept inkluzivnog dizajna u svoj fokus stavlja potrošača povezuje se sa neoliberalnim kapitalizmom.

Dizajn za sve se u najvećoj meri poziva na egalitalitarizam i uključuje najširi krug onemogućavanih osoba i njega Bojana Rudić Počuč uzima kao okvir daljeg izlaganja, dajući primere dobre i loše pristupačnosti (koje potkrepljuje fotografijama) i uvodi termin onemogućavanje. Rudić navodi da dobar dizajn omogućava, a da loš dizajn onemogućava. Ukazuje da Dizajn za sve omogućava funkcionalnost, bezbednost i zdravlje, smanjuje troškove, štedi snagu, povećava kvalitet usluge, omogućava dugoročno planiranje, uvećava broj korisnika i tek na poslednje mesto stavlja uvećanje profita . Može se zaključiti da treći koncept najviše odgovara cilju koji je Bojana Rudić Počuč postavila, a to je socijalna inkluzija. Rudić Počuč ističe različite pristupe, ali se na koncu opredeljuje za najinkluzivniji koncept Dizajna za sve.

Drugi primer kritičkog promišljanja o položaju osoba sa invaliditetom i njihovoj onemogućenosti u društvu je prikaz predstave „Svet mogućnosti“ novosadske pozorišne kritičarke Divne Stojanov^[17].U tekstu „Invalidnost, životni narativ i predstavljanje“ američki profesor književnosti G. Tomas Kouzer napominje da su

“za razliku od drugih marginalizovanih grupa, onemogućavane osobe su bile hiperzastupljene u mejnstrim kulturi; nisu bile toliko zanemarene koliko podrvgnute objektivizaciji u smislu posrednog upiranja prstom. Da se poslužimo ekonomskom metaforom, što je ustvari činjenica – invalidnost je hiljadama godina izuzetno dragocena kulturna roba. Zastupljenost invalidnosti u kulturi nanela je štetu onemogućavanim osobama, delom i zato što su retko imali kontrolu nad slikom koja se o njima stvara. Međutim, u poslednjih nekoliko decenija, ova situacija je počela da se menja, što se najviše primećuje u životnim pričama, posebno autobiografijama: u životnim pričama kasnog dvadesetog veka, onemogućavane osobe započinju i kontrolišu sopstvene narative na način koji je bez presedana i u ogromnoj meri.^[18]”

Drugim rečima, odsustvo pristupačnosti kulturnim i obrazovnim institucijama, strukturalne, onemogućavajuće prepreke i nemogućnost osoba sa invaliditetom (onemogućavanih osoba) nesumnjivo utiču i na formiranje stavova prema njima. Britanski teoretičar onemogućenosti Kolin Barns, izdovojio je najčešće stereotipe koje se kroz književnost, film, pozorište, medije, vezuju za osobe sa invaliditetom^[19]. Čini se da u istom pravcu kreće i pozorišna kritičarka u svom tekstu o predstavi „Svet mogućnosti“.

U samom uvodu, Divna Stojanov napominje da je osobama sa invaliditetom (OSI) u Srbiji izuzetno je otežano učestvovanje u kulturnom životu, a veliki je i važan trenutak što se Srpsko narodno pozorište, državna institucija, uhvatila u koštac sa tematizovanjem njihovog života.^[20]U daljem tekstu, ulazeći u samu metodogiju rad na predstavi, takođe ističe da su Reditelj Haris Pašović i glumačka ekipa predstave „Svet mogućnosti“ mesece unazad proveli su u druženju i razumevanju osoba sa poteškoćama u razvoju, njihovim roditeljima, starateljima, vaspitačima, učiteljima iz Novog Sada, Budve i Sarajeva. Ipak, sa pravom postavlja pitanje zbog čega se produkcija nije odlučila da angažuje glumce sa invaliditetom, nego su u predstavi igrali stalni članovi ansambla Srpskog narodnog pozorišta? U tom smislu, ukazuje na izraz cripping up je skovala britanska dramska spisateljica Kejt O’Rejli, opisala čin osobe bez invaliditeta koja igra osobu sa invaliditetom, ukazujući da to može uskratiti priliku za rad onemogućavanim osobama. Kao primer uspešne sradnje u učešća osoba sa invaliditetom u svim fazama kreativnog, Divna Stojanov ističe novosadsku grupu Per.Art i regionalni festival Uhvati film koji uspešno destigmatzuju osobe sa intelektualnim invaliditetom.

U daljem toku prikaza, novosadska pozorišna kritičarka, osvrćući se na sam^[21] sadržaj predstave ističe način na koji su prikazane osobe sa poteškoćama u razvoju, primećujući da je podtekst svake scene da su osobe sa invaliditetom teret porodici što je jedan od stereotipa koji je izdvojio Kolin Barns: zbog deteta sa autizmom raspada se brak, otac se kocka i opija, majka se ubija; otac pije lekove i setno mašta o sinu koji bi bio hokejaš, samo da nije u kolicima; majka posvećuje ceo svoj život nezi deteta, a ceo taj život ispunjen je isključivo strahom, brigom i teškoćom; majka krivi sudbinu i pokušava da shvati ko je kriv, da li možda vakcina, za njenu užasnu sudbinu, odnosno dete sa autizmom.^[22]Ipak u dva navrata Divna Stojanić navodi i dva momenta u kojoj je Haris Pašović na pravom tragu. U dve scene reditelj kritikuje tromost i nezainteresovanost sistema za osobe sa invaliditetom: Jedna scena smeštena kroz muku majke koja ima autističnog sina od 40 godina pokazuje manje-više uzaludnu, kafkijansku borbu sa birokratijom i zakonima. Druga scena, sastanak negovatelja i direktorice u centru za brigu o OSI potvrđuje spore izmene zakona i da sistem funkcioniše jedino ukoliko postoje uporni i empatični pojedinci. Pored ove dve scene, novosadska kritičarka ističe da se na polovini predstave odigrava suđenje lekaru koji je za vreme Hitlerove Nemačke ubijao po naredbi osobe sa smetanjama u razvoju. Posle scene suđenja, nizanje kratkih scena iste tematike kao do tad se nastavlja. U nastavku ističe da je pravljenje konteksta i pružanje istorijske pozadince o odnosu prema OSI izuzetno je značajan, ali pitanje je zbog čega reditelj pozicionira ovu scenu sa sredini komada jer ona ne utične, tj. ne menja način na koji se gleda drugi deo predstave, a ipak je scena posebno istaknuta dugim trajanjem, drugačijim svetlom (dizajn svetla Branislav Milinković) i stilom glume.

U samom zaključku predstave, Divna Stojanov kritičarski poentira

Umesto da predstava osobe sa invaliditetom približi osobama bez invaliditeta, edukuje, osvesti koje propuste kao zajednica činimo, senzibiliše na njihove probleme, Svet mogućnosti kao da odaljava publiku od ljude koji su drugačiji jer dominantno izaziva osećaj sažaljenja prema njima.

Young asian man using a wheelchair waiting for the elevator. He has cerebral palsy and wheelchair is motorised. Horizontal waist up indoors shot with some copy space. This was taken in Montreal, Quebec, Canada.

Živimo u svetu medija, otvorenosti i dostupnosti javne sfere za društvene grupe i pokrete koji su u nekim ranijim vremenima. Narativi o osobama sa invaliditetom ulaze u institucije, od vlada i parlamenata kada donose zakone koji se tiču položaja osoba sa invaliditetom, do pozorišta, bioskopa, radija, televizije… Politički korektna terminogija i jezik invalidnosti, jesu važan i neizbežan deo borbe za prava osoba sa invaliditetom, ali ne smeju da se svode na puko zadovoljenje forme. Drugačiji prevod termina disabillity otvara široko polje za promišljanje onemogućenosti, u okviru Studija invalidnosti, odnosno onemogućenosti. Prvi korak u tom pravcu, na srpsko-hrvatskom govornom području, napravila je organizacija „Iz kruga Vojvodine“ u okviru koje se već drugu godinu za redom organizuje neformalni obrazovni program studija invalidnosti – SADAŠNJOST INVALIDNOSTI. Obrazovni program SADAŠNJOST INVALIDNOSTI je kreirao organizacioni tim u sastavu Anđela Kaur, Veronika Mitro i Svjetlana Timotić sa ciljem da se kroz kontinuiran obrazovni rad i medijsku promociju prenose savremena znanja iz oblasti studija invalidnosti i doprinese uspostavljanju svesti, politika i pristupa prema osobama sa invaliditetom zasnovanih na ljudskim pravima. Dobro osmišljenim programskim celinama, svi on koji pohađaju ovaj neformalni obrazovni kurs, u prilici su da steknu znanja iz savremene teorije i metodologije studija invalidnorasti i da se upoznavanje sa iskustvima življenja sa invaliditetom, i primenom stečenih znanja o aktuelnim aktivnostima i istraživanji kalnoj zajednici usmerenih na povećanje vidljivosti doprinosa žena i muškaraca sa invaliditetom u kulturnom, umetničkom, naučnom, političkom i društvenom životu.^[23] U kontekstu studija i invalidnosti, treba pomenuti i novosadski festival filmova „Uhvati film”, čija je dugogodišnja direktorica feministička teoretičarka invalidnosti Milesa Milinković. Posebnost festivala „Uhvati film“ je u tome što se posle svake projekcije pokreće dijalog sa publikom u okviru kojeg se govori o pogrešnim stereotipima vezanim za osobe sa invaliditetom, načinima prikazivanja onemogućenosti na filmu što na najdirektniji način ulazi u domen samih Studija invalidnosti.^[24] Od teorijskih doprinosa ne treba ni zaboraviti ni Radoša Karevicu, doktoranda na katedri za studije onemogućenosti u Lidsu, koji je mene lično uputio u značajne tekstove i knjige vezane za britanski pokret za prava osobe sa invaliditeta i teorijske doprinose njegovih najznačajnijih predstavnika: Pola Hanta, Majkla Olivera, Kolina Barnsa… Ako se osvrnemo na prostor zapadnog Balkana, treba pomenuti i Andreju Vuljević iz Zagreba koja se u svojim radovima bavi abilističkim režimima u kapitalizmu^[25], kao i teoretičara Tomislava Medaka.

Budućnost pokreta za prava onemogućavanih osoba u direktnoj vezi sa jezičkom terminologije koja će pokretati nova promišljanja aktivizma. Teorija onemogućenosti svakako treba da ima ulogu aktivizmu, što ne mora nužno da znači da svi aktivisti aktivistkinje moraju njome da se bave. Ipak, pristupačnost interneta, koju je kao altrenativu predložila Magdalena Zdrodwska, može biti iskorišćen za razmenu informacija, znanja i eliminisanju pogrešnih stereotipa. Umesto iscrpljujućih prepirki na internetu, međusabnih prozivki, kancelovanja, budućnost pokreta za prava osoba sa invaliditetom je u razmeni znanja u okviru studija onemogućenosti. Težeći idealnom konceptu javne sfere, koju je postavio Jirgen Habermas i teorertičari i teoretičarke onemogućenosti, kao i drugi pripadnici i pripadnice pokreta za prava onemogućenih osoba, u međusobnoj saradnji mogu da pomeraju njene granice, čineći je sa jedne strane pristupačnijom samim osobama sa invaliditetom, a sa druge strane da samu invalidnost bolje pozicioniraju u javnom mnjenju.

Siniša Tucić

Tekst objavljen  u slovenačkom časopisu: Revija Maska XL/229-231 (zima 2026).

1. Dagmar Tomičić “Politička korektnost zapadnih demokracija”, master rad ↑
2. Magdalena Zdrodowska: “Social media and deaf emprowement”, – Disability and social media, edited by Katie Ellis and Mike Kent. New York 2017. ↑
3. Simi Lipton: „Dodeljivanje novog značenja“ https://rizom.rs/2022/08/29/dodeljivanje-novog-znacenja-simi-linton/ pristupljeno 27.08 2025. ↑
4. Siniša Tucić: “Studije invalidnosti” https://rizom.rs/2021/12/26/studije-invalidnosti-sinisa-tucic/ pristupljeno 27.08. 2025. ↑
5. Milica Mima Ružičić ”Rečnik invalidnosti” Dnevnik i Novosadsko udruženje studenata sa invaliditetom, Novi Sad 2003. predgovor str 5. ↑
6. ibid str 8. ↑
7. ibid str 9. ↑
8. Ivan Velisavljević: ”Predovor”, “Neobična tela, bogalji, kiborzi, nakaze ”, Gradac , 2014. ↑
9. Kako u knjizi “Predstavljanje osoba sa invaliditetom u medijskom diskursu Srbije” Milica Ružičić Novković navodi – Deo pokreta u Bosni i Hercegovini koristi termin OSOBA SA ONESPOSOBLJENJEM, a u Makedoniji se, uz termin osoba s invaliditetom, mogu čuti alternacije OSOBA SA DIZABILITIJEM i OSOBA SA DIZABILITETOM; u Hrvatskoj postoji konsenzus na nivou pokreta o doslednoj upotrebi termina OSOBA S INVALIDITETOM, u Sloveniji i u Srbiji on preovlađuje u javnom govoru, s tim što je interno u pokretu još uvek prisutan termin INVALID/INVALITK(INJ)A za koji preovlađuje mišljenje da ga ne treba koristiti jer poistovećuje osobu sa jednim njenim identitetom, dok deo pokreta koristi termin OSOBA SA HENDIKEPOM. 2 Postoji konsenzus o nekorektnosti termina OSOBE SA POSEBNIM POTREBAMA i HENDIKEPIRANI jer oba impliciraju nejednakost: prvim se sredstva i načini (pomagala, službe podrške, kompenzatorna prava) zadovoljenja potreba koje imaju svi poistovećuju s potrebama, a drugi potiče iz uverenja da je čitav život takmičenje – kao na trci konja ili u igranju golfa – i ukazuje na to da one neće dobro proći (Ružičić-Novković 2012: 12-16).Treba navesti, da se jedno kratko vreme izraz disability person sa engleskog prevodio kao onesposobljena osoba, ali taj termin nije dugo ostao u upotrebi. ↑
10. Simi Lipton: „Dodeljivanje novog značenja“ https://rizom.rs/2022/08/29/dodeljivanje-novog-znacenja-simi-linton/ pristupljeno 27.08 2025. ↑
11. https://www.facebook.com/inicijativa.mladih21/pristupljeno 27.08 2025. ↑
12. https://radoskeravica.com/sr/sta-su-studije-onemogucenosti/ pristupljeno 27. 08. 2025. ↑
13. Siniša Tucic „Studije invalidnosti“Tematski broj časopisa za književnost, filozofiju i društvenu teoriju „Rizom“, Novi Sad, 2021. ↑
14. treba napomenuti i da se jedno vreme termin “disability” prevodio kao onesposobljenost, a disability person kao onesposobljene osobe. Primeri koje navodim su prevod tri studije u zborniku “Uloga umetnosti I medija u onesposobljavanju osob sa oštećenjem” priredila Milica Mima Ružičić Novković, Centar “Živeti uspravno”, Novi Sad, 2002 i izlaganje Bojane Rudić Počuč na konferenciji “Zašto su nam potrebne studije invalidnosti”, Novi Sad 13. decembar 2023. Kao adekvatniji prevod, u tekstu predlažem i koristim izraz onemogućavane osobe u skladu sa objašnjenjem aktiviste za prava osoba sa invaliditetom Radoša Keravice i prevoditeljke sa engleskog Dragane Marković. ↑
15. Studije invalidnosti su svoje začetke imale tokom osamdesetih i devedesetih godina XX veka, a svoju punu ekspanziju i kontinuirani rast doživljavaju u prvoj dekadi dvehiljaditih godina. Svake godine se uvode novi studijski programi na univerzitetima već pomenutih zemalja anglosaksonskog govornog područja. Da bismo na dobar način definisali šta su to studije invalidnosti, moramo prvo utvrditi šta one nisu. Studije invalidnosti nemaju veze sa medicinom, rehabilitacijom, fizikalnom ili okupacionom terapijom i nisu profesionalno orijentisane prema lečenju, prevenciji ili tretmanu invaliditeta. Nasuprot tome, one sagledavaju invalidnost kao socijalni, kulturni i politički fenomen, zadržavajući fokus na tome na koji način se ona definiše i reprezentuje u društvu. Studije invalidnosti su po svom karakteru interdisciplinarne i obuhvataju široki spektar humanističkih disciplina: studije književnosti, istoriju umetnosti, filozofiju, sociologiju, istoriju, geografiju, pravo, ekonomiju, studije kulture, post-kolonijalne studije, lingvistiku, feminističke studije, kvir teoriju, političke nauke, medijske studije, arhitekturu… U svojim programima one istražuju zajedničko iskustvo različitih grupa onemomogućavanih osoba: sa oštećenjem vida i sluha, onih koji koriste invalidska kolica ili imaju probleme sa kretanjem, hronični bol, problema u učenju… https://rizom.rs/2021/12/26/studije-invalidnosti-sinisa-tucic/pristupljeno 15.09. 2025 ↑
16. Prezentacija Bojane Rudić Počuč na međunarodnoj konferenciji “Zašto su na potrebne studije invalidnosti?” u organizaciji “Iz kruga Vojvodina” održanoj u Novom Sadu 13. Decembra 2023. ↑
17. https://www.kriticarskikaravan.org/svet-kojih-tacno-mogucnosti-divna-stojanov/ pristupljeno 27.09 2025 https://seestage.org/reviews/a-world-of-possibilities-haris-pasovic/pristupljeno 27.09 2025 ↑
18. https://rizom.rs/2022/08/29/invalidnost-zivotni-narativ-i-predstavljanje-g-tomas-kouzer/pristupljeno 27.09 2025 ↑
19. Onesposobljavana osoba kao jadna i za žaljenje Onesposobljavana osoba kao predmet nasilja Onesposobljavana osoba kao zlokobna i zla Onesposobljavana osoba kao deo atmosfere ili retkost Onesposobljavana osoba kao „superbogalj” Onesposobljavana osoba kao predmet ismevanja Onesposobljavana osoba kao svoj najveći i jedini neprijatelj Onesposobljavana osoba kao teret Onesposobljavana osoba kao seksualno abnormalna vidi “ULOGA UMETNOSTI I MEDIJA U ONESPOSOBLJAVANJU OSOBA SA OŠTEĆENJIMA”, Centar “Živeti uspravno”, Novi Sad 2012. ↑
20. https://www.kriticarskikaravan.org/svet-kojih-tacno-mogucnosti-divna-stojanov/pristupljeno 27.09 2025 https://seestage.org/reviews/a-world-of-possibilities-haris-pasovic/pristupljeno 27.09 2025 ↑
21. u citiranom su termini koje je autorka koristila u tekstu. ↑
22. https://www.kriticarskikaravan.org/svet-kojih-tacno-mogucnosti-divna-stojanov/, pristupljeno 27.09.2025 na engleskom https://seestage.org/reviews/a-world-of-possibilities-haris-pasovic/pristupljeno 27.09 2025 ↑
23. https://portaloinvalidnosti.net/2025/02/sadasnjost-invalidnosti-upis-druge-generacije-je-u-toku/, pristupljeno 28. 09 2025. ↑
24. Najočitiji doprinos u prenošenju znanja vidi se u prikazu predstave „Svet mogućnosti“, pozorišne kritičarke Divne Stojanović, koja je i sama bila polaznica edukativnih radionica u okviru festivala. ↑
25. https://slobodnifilozofski.com/2020/12/ejblisticki-rezimi-u-kapitalizmu.html pristupljeno 1. 10 2025 ↑

  abilizam, Jezik, politička korektnost, Siniša Tucić, Teorija invalidnosti

Stavovi autora ne odražavaju nužno uređivačku politiku P.U.L.S.A. Impresum.