XVIII – Ogled br. 6: Iranski (zoroastrijski) dualizam

Većina današnjih naučnika, smatra da je Zaratustra živeo negde oko 1200 godine pre nove ere najverovatnije na teritoriji današnjeg severoistoka Irana.Zaroastrizam u tom kontekstu verovatno kao učenje datira još od tog perioda i svakako sa verovatnim kasnijim redakcijama u Avesti, predstavljao je i predstavlja jedinstven sistem iznikao iz primesa starijeg indoiranskog nasleđa, kao i iz sopstvene autentične teološke artikulacije. Ključno je da u njemu dualizam između dobra i zla ne nastaje u formi demonološkog koncepta, kao kasnije u pojedinim segmentima u okvirima supstrata na prostoru Mesopotamije. Ujedno, njegova genealogija nije izunikla iz jednog principa, nego je konstruisana kao kosmička i moralna binarnost, tj. antipod između entiteta Ahura Mazde (Gospodar Mudrosti) naspram Angra Mainju (Razorni Duh). Epistemološki značaj ovog dualizma reflektuje se u tome što on postavlja okvir u kojem se zlo – sudeći prema istorijskim izvorima kojima se disponuje – po prvi put eksplicitno percipira kao samostalna, ontološki delatna sila a ne samo kao kosmički defekt, odnosno kao manjak dobra ili pak kao disfunkcija. U tom smislu, među velikim civilizacijskim odgovorima na problem postojanja zla Zaratustrina tradicija zauzima poziciju naročite težine uzimajući u obzir da ona istovremeno insistira na moralnoj odgovornosti ljudi i ujedno postulira ontološku suprotnost kroz entitet ili princip koji se suprotstavlja dobrom. Taj dvostruki princip (etika izbora i kosmička antiteza), oblikuju izričitu alternativu onome što se kod hebrejskog obrasca pripisuje čovekovoj neposlušnosti ili onome što se u starogrčkom mitološkom supstratu definiše kao osveta bogova. U ovom ogledu u kojem ne pretendujem na teološku interpretaciju već isključivo na epistemološku refleksiju religijskog dualizma, nastojaću da ukratko prikažem osnovne konstelacije bazirajući se kako na avestijske tako i na kasnije zoroastrijske tekstove i učenja koji su konstruisali model u kojem zlo nije samo manjak reda nego i istorijsko-eshatološki angažovana sila. Odnosno, pokušaču da ukratko ukažem na  ključne tekstualne izvore, glavne linije interpretacije, kao i na epistemološke posledice koje su u vezi sa osnovnom tematikom ove celine mojih subjektivnih zapisa.

Rani proto-zoroastrijski koncept

Indoiransko religijsko nasleđe sa zajedničkim motivima bogova (deva/daēva; asura/ahura), ukazuje na fluidan odnos božanskih kategorija. Ono što u vedskom kontekstu postaje pozitivno (deva) u zaratustrijskom je negativno (daēva). Ova inverzija već implicira dualističku reorganizaciju kosmosa. Ahura Mazda je još u ranim slojevima  primus inter pares, ali njegova dominacija je moralizovana. Odnosno, on kao entitet – ne samo da prema verovanju stvara kosmos, nego ga i ispunjava ašom (kosmički poredak, istina, pravilnost). Suprotstavljeni duh (entitet), Angra Mainju (Arhriman), nije pri tome samo njegov protivnik nego zapravo simboliše korupciju uspostavljenog reda, tj. oličava silu koja deluje aktivno protiv aše. Dakle, rani horizont pokazuje proces u kojem se mitološki politeizam premešta ka etičko-kosmičkom dualizmu. Ova transformacija time implicira prelazak od mitološke naracije ka moralnoj ontologiji u kojoj bogovi više nisu samo funkcije prirodnih sila već principi izbora i odgovornosti.

Gāthe i centralna Avesta

U Gāthama kao najstarijim delom Avestā za koji se veruje da potiče od samog Zaratustre, opoziciona binarnost je formulisana jezikom izbora i moralnog opredeljenja gde je čovek onaj koji mora da bira između puta Ahure Mazde (istina, red, svetlost) i puta Angre Mainiu-a (laž, nered, tama). Ovde se jasno vidi epistemološki prelaz prema kojem zlo nije samo demonsko delovanje nego i stanje ljudske odluke što znači da Angra Mainju dobija zapravo dvostruku dimenziju –  kosmičku (ontološku) i antropološku (etičku). Naglašeno je da ova dva duha (twin spirits) postoje od početka pri čemu je jedan dobar a drugi zao. Njihova borba time strukturiše sam postanak sveta. Ovakva percepcija predstavlja promenu u odnosu na određene mesopotamske slojeve i upravo ovde možemo govoriti o početku onoga što bi se moglo nazvati “metafizikom zla” gde se zlo ne tumači samo kao moralni prestup nego kao strukturalni uslov egzistencije. Odnosno, kroz navedenu refleksiju, više se ne radi o “zlu mrtvih”, kao ni o “poremećaju obreda”, nego iključivo o specifičnoj metafizičkoj simetriji ugrađenoj u srž kosmosa.

Kasniji avestički i “srednjeiranski” slojevi

U mlađim avestičkim tekstovima (Vendidad, Yashtovi), sistem se dodatno razvija. Tako se Angra Mainju (Ahriman)  u kasnijim slojevima Aveste oblikuje kao gotovo potpun metafizički pandan Ahura Mazdi postajući princip destrukcije, a ne samo puki “vladar demona”, dok Ahura Mazda ostaje transcendentni princip. Odnosno, dodaje se složena angelologija i demonologija sa zaštitnim duhovima (yazata) naspram destruktivnih sila (daēva). Kasnije, u zoroastrizmu srednjovekovnog sasanidskog perioda, Angra Mainju je strukturisan kao apsolutni suparnik – gotovo pandan hrišćanskom Satani – ali, sa jasnom kosmološkom funkcijom budući da je njegova vladavina  vremenski ograničena jer će na kraju eshatološke borbe biti uništen, čime će kosmos biti “očišćen”. Navedeno eshatološko utemeljenje razlikuje zaraustrijski dualizam od starogrčke ili gnostičke perspektive pošto borba dobra i zla nije beskonačna. Odnosno, prema zoroastrijskoj tradiciji ona ima određeni vremenski horizont i teleološku svrhu. Dakle, zlo u zoroastrijskoj viziji poseduje vremenski ograničenu ontološku moć s obzirom da ono jeste stvarno i delatno, ali nije večno.

Tekstualno-filološki supstrat: Gāthā, Vendidad i Bundahišn

Prema tradiciji, Zaratustrina prva svedočanstva (Gāthā), predstavljaju najstariji korpus avestinske (avestičke) himničke poezije koji se pripisuje samom “proroku”. One sadrže jezgro osnovne moralne vizije: hvaljenje aša (pravde, reda, istine) kao suštinskog principa i oštro razlikovanje u odnosu na druj (obmana, laž) kao moralne antiteze. U Gāthā se međutim ne locira izričito jednostrano i nepromenljivo “paritet“ između Ahura Mazde i Angra Mainju-a (Ahrimana) pošto stariji tekstovi zapravo stavljaju naglasak na sukob između Spenta Mainija (budioca dobrih sila) nasuprot Angra Mainju-a (Ahrimana), dok Ahura Mazda ostaje ponekad iznad navedenog polemičkog para u monoteističkoj projekciji. Taj element “transcendentalnog nad-dualizma” mogao bi ukazivati da Zaratustra u izvornom učenju nije u potpunosti prihvatio simetričan dualizam nego funkcionalni u kojem se zlo shvata kao ograničena sila. Navedena podela je međutim, zapravo starija od savremene interpretacije ali ne kao ontološki paritet. Usled ove činjenice, konsekventno je izvedena različitost tumačenja koja se kreću od naglašenog monoteizma samog Zaratustre pa sve do kasnije sistematizovane dualističke mitologije. Kasnije napisani sakralno-ritualni tekstovi  (Vendidad), kao i mitografsko-eshatološki spisi (Bundahišn), razvijaju i literalizuju mit o “protostvorenju” i “protiv-kreaciji”, čime dodatno produbljuju predstavu o Angra Mainju kao o stvarnoj “protivstvari“ koja kontra-kreacijom unosi bolesti, demone i razaranje u svet koji je izvorno stvoren “dobrom snagom”. Kroz pomenute spise, ujedno se javlja i sistematska kosmologija stvaranja svetova, odgovori zlih entiteta na svaku Ahura Mazdinu kreaciju i “ucenjena eshatologija” pod odrednicom frashokereti koja se tumači kao konačno skroćivanje i obnova a koja je etimološki izvedena avestanskog fraša-kərəti tj. “učiniti savršenim“. Navedene redakcije dakle zapravo istorizuju  i antropomorfizuju zlo, dajući mu narativnu i ontološku autonomiju koje u Gāthā nisu nužno i tako eksplicitno formulisale.

Dva modela dualizma i interpretativni problem

Moderne studije zoroastrizma, karakterišu dve temeljne interpretativne linije: 1. radikalni (ili ontološki) dualizam prema kojem su Angra Mainju (Ahriman) i Ahura Mazda od početka dvostruki i kompetitivni principi. 2. etiko-monistički pristup gde se Ahura Mazda tumači kao vrhovni i suveren princip dok zlo nastaje tek u kasnijem procesu (na primer: kada „slobodna bića” prihvate druj). Angra Mainju (Ahriman) se u tom kontekstu tumači kao personifikacija zle prakse ili privremeni antagonista. Ova podela je međutim, zapravo starija od savremene interpretacije pošto je upravo ona predstavljala predmet debate u tumačenjima navoda iz avestinske himničke poezije (Gāthā) nasuprot kasnijih “pahlavijevskih sinteza”. Navedena diferencijacija između ontološkog i etičkog dualizma u savremenoj iranistici često reflektuje i širi epistemološki problem o odnosu između mitološkog jezika i filozofskog sistema. Mary Boyce kao i navodi izneseni u leksikonu poput Encyclopaedia Iranica, sintetizuju ovaj raskorak ukazujući da su u kasnijim slojevima dualističke obrasce sistematizovali i sasanidski teolozi dok sama proročka poezija ostavlja veću semantičku neodređenost. Posmatrajući generalno kroz filozofsko-teološki pristup, radikalni (ontološki) dualizam postavlja teodicejski problem u gruboj formi, odnosno nameće krucijalno pitanje o tome ukoliko su zlo i dobro suštinski “par“, tj. kako je zapravo moguće opravdati postojanje zla? Etičko-monistički pristup, suprotno tome, stavlja akcenat na izbor i ljudsku ko-odgovornost, reinterpretirajući navedeno pitanje iz pozicije „zašto postoji zlo?“ u „kako ljudska odluka preobražava kosmos?“. Navedena debata je suštinska budući da svaka od interpretacija drugačije reorijentiše epistemološki teret opravdanja. Temeljne rasprave o „defendabilnosti“ zoroastrijskog dualizma i o prelaženjima iz gathijske u pahlavijevsku sintezu vode se i u savremenim člancima, kao i u monografijama gde se ispituje odnos na relaciji Gāthā – Vendidad kao i na pravom mestu entitet Angra Mainju, tj. Arhrimana u celokupnom religijskom sistemu.

Bez obzira na to kako se tumači ontološki status Ahrimana, zoroastrijski narativ uporno smešta ljude u središte kosmičke borbe gde moralni izbor (izbor aša umesto druj-a) ne predstavlja samo individualnu vrlinu nego ima funkciju “ko-uzročnika konačnog eshatona”. Religijski rituali, moralni imperativi, kao i društvena pravila u tom kontekstu ne samo da služe za “individualno spasenje” nego imaju višu funkciju s obzirom da se smatraju kao instrumenti za pospešivanje konačkog kosmičkog ishoda u korist dobra. U tom smislu, konačna ideja o konačnom poravnanju i obnovi (frashokereti) zapravo implicira teleološku pravednost koja obećava suštinsku promenu sveta prema kojoj će zlo će biti pokoreno a stvarnost reintegrisana. Time zoroastrijska “teodiceja” prelazi apologetsku odbranu božijeg karaktera i postaje etika angažmana prema kojoj se opravdanje zla ne svodi na racionalnu teoriju nego se raspliće kroz svakodnevnu praksu. Navedena konverzija iz teodiceje u praksu prema tome ukazuje da opravdanje zla u zoroastrijstvu nije pitanje logike već pitanje “aktivno delovanja” gde znanje bez etičke akcije gubi svoju soteriološku funkciju.

Komparacija sa hebrejskim i starogrčkim supstratom

Kako bi epistemološki locirao zoroastrijski model u kontekstu korišćenja termina “teodiceja”, koji svakako u semantičkom smislu recepcije nema uporište u zoroastrijskom religijskom sistemu, neophodno je da u najkraćim crtama pristupim komparaciji sa hebrejskim i starogrčkim supstratom na koje sam ukazao u prethodna dva ogleda ove celine subjektivnih zapisa. Hebrejski dvostruki narativ (P: kosmička harmonija; J: antropogonijska napetost), kao što je ukazano, formuliše zlo prvenstveno kao posledicu ljudske neposlušnosti i povrede zaveta nametnutog od samovolje Jahvea. Dakle, izvor je etičko-antropološki. Zoroastrijski model – suprotno tome – eksternalizira antagonizam i time rehabilituje pitanje „ontološkog zla“ koje nije samo produkt ljudskog izbora. Međutim i ovde nalazimo izvesne sličnosti pošto oba modela uključuju eshatološko “rešenje” i “moralnu pedagogiju” (zadovoljstvo / vernost ili zavet). U tom smislu, starozavetni tekst naglašava etiologiju u čoveku dok zoroastrijski supstrat u kosmičkoj areni sa ljudskim ko-aktivnim zadatkom. U kontekstu poređenja sa starogrčkim mitološkim supstratom gde mitovi o Prometeju i Pandori naznačuju da zlo u svetu proizlazi iz kombinacije božanske samovolje i ljudske situacije gde bogovi sa Olimpa proizvode patnju kao kaznu ili kao čisti mehanizam hegemonije, zoroastrijsko “protostvaranje“ odgovara grčkoj intuiciji da božanstva mogu biti izvor nesreće. Međutim, razlikuje se u tome što zoroastrijska tradicija personifikuje i institucionalizuje antagonističku silu tako da zapravo insistira na eshatološkom završetku i moralnoj obavezi ljudi da sudeluju. Starogrčki supstrat je suštinski bio često tragičan u zadržavanju pitanja, dok zoroastrizam poziva na delovanje i obećava konačnu restauraciju. Odnosno, tamo gde Hesiod ili Eshil stvaraju moralnu ambivalenciju i tragiku, zoroastrijski diskurs strukturira etiologiju zla u okviru moralnog sukoba koji se “može” i “treba” dobiti.

U kontekstu sistematskog mapiranja različitih konstrukcija “objašnjenja zla“, zoroastrijski supstrat suštinski ima dve ključne osobenosti tj. modela: 1. Model ontološkog antagonizma kojim se ističe “opcija” u kojoj se zlo ne redukuje na manjak niti na ekskulpaciju božanskog vladanja nego se postavlja kao snažna ko-entitetska opozicija što zahteva drugačiji epistemološki aparat, odnosno analizu stvarnosti kao polja konflikta a ne kao reda koji je narušen. 2. Model moralne suodgovornosti prema kojem – uprkos ili upravo zbog navedenog ontološkog antagonizma – zoroastrijska teorija slična teodiceji zapravo ne traži apologiae već praksu. Epistemologija spoznaje ovde mora zapravo voditi u etiku angažmana gde znanje o aša i druj predstavljaju preduslov za instrument promene. U hermeneutičkom smislu, zoroastrijski horizont uvodi u istoriju religije i religijskih ideja neku vrstu (uslovno) srednje pozicije s obzirom da ga ne karakteriše „krivica – pad koji traži opravdanje“ (judeistički supstrat), kao ni percepcija o “bogovima kao tiranima“ (starogrčka premisa). U tom kontekstu, zoroastrisam predstavlja konstrukt religijskog modela koji naglašava sukob u kojem eshatologija i etika prepliću pitanje opravdanja i odgovornosti. To ga ujedno čini zanimljivim u smislu izvesne vrste spone između mitopoetskih i filozofskih pokušaja odgovora na zlo.

Finalni rezime

Epistemološke implikacije zoroastrijskog dualizma u sistem verovanja i recepcije pojma zla, unosi nekoliko raritetnih slojeva, koje ću u kontekstu poslednjeg dela ovog ogleda sublimirati u tri radne kategorije: 1.Ontologizacija zla – Za razliku od pojedinih kasnijih mesopotamskih premisa (gde je zlo percipirano kao rezultat nepravovremenog rituala ili izostanka brige za mrtve), ovde je zlo samoaktivan princip sa sopstvenom metafizičkom voljom. 2. Etiketiranje kosmosa – Svako ljudsko delovanje ima težinu s obzirom da svaka misao, reč i delo pripadaju jednom od dva principa. Zlo dakle, nije percipirano samo kao “prirodna nesreća“, već i kao rezultat ljudskog izbora i kooperacije sa Ahrimanom. 3. Eshatološko ograničenje – Zlo je moćno, ali i konačno. Epistemološki posmatrano, to znači da se ljudsko znanje o zlu ne završava na njegovom objašnjenju već na njegovom prevazilaženju, odnosno kroz praksu, veru i obrede. Zaratustrijski dualizam je generalno posmatrano prva velika religijsko-filozofska artikulacija u kojoj se zlo ne vidi kao puka devijacija ili poremećaj, nego kao jednakopravan princip analogan dobru. Čovek u ovom sistemu verovanja dakle postaje aktivni saučesnik u navedenoj borbi, pri čemu svaka ljudska odluka predstavlja sastavni deo kosmičke arene. Ovakva konstrukcija reflektovana kroz Ahura Mazdu i Angra Mainju-a (Ahrimana) u tom smislu čini da ovi entiteti nisu samo mitološki likovi već i hermeneutički principi. Prvi “garantuje” kosmičku inteligibilnost kroz red i istinu, dok drugi predstavlja stalnu mogućnost raspada i destrukcije. Njihov odnos u sistemu verovanja svakako je imao brojne društveno-političke implikacije tokom prošlosti, pri čemu je, između ostalog, strukturisao religijsko iskustvo drevne Persije, ali je ujedno i prilično uticao i na šire mediteransko-bliskoistočne diskurse o zlu koje će, pored ostalih, značajno obeležiti i kasniju gnostičku, kao i dogmatsko hrišćansku teodiceju. Zoroastrijska kosmologija tako nudi prvu sistemsku formu moralnog univerzuma u kojem svest o zlu nije teološki problem već epistemološki zadatak. Na tom mestu dualizam prestaje da bude samo religijski okvir i postaje misaona struktura, odnosno način razumevanja sveta kroz stalnu napetost između svetla i tame, između istine i obmane. Na posletku u zoroastrijskoj simbolici, borba između dobra i zla odražava stalni ljudski napor da svet ne sklizne u haos, odnosno napor da se pronađe i održi konstrukcija smisla iako je ona samo konstrukt dok suština ljudske spoznaje – pod uslovom da ona uopšte postoji – ostaje van limita ljudske percepcije i zauvek neuhvatljiva!

Petrovaradin, 24-25.10.2025. / Publikovano: 26.10.2025.

Subjektivni zapisi o teodiceji, religiji i problematici vere – Prvi deo 

Subjektivni zapisi o teodiceji, religiji i problematici vere – Drugi deo

Subjekivni zapisi o teodiceji, religiji i problematici vere – Treći deo 

Subjekivni zapisi o teodiceji, religiji i problematici vere – Četvrti deo 

Subjektivni zapisi o teodiceji, religiji i problematici vere – Šesti deo

Autor: Kristijan Obšust

Tekst predstavlja deo do sada neobjavljene publikacije “Apsurdna razmatranja” i preuzet je sa sajta LEGATA PORODICE OBŠUST.

• LEGAT PORODICE OBŠUST: Legat Marije, Vladimira i Kristijana Obšusta, osnovan je 9.4.2025. godine i funkcioniše u sklopu Udruženja za kulturu, umetnost i međunarodnu saradnju “Adligat” (Beograd, Republika Srbija).

 

  Ahemenidi, D.O.M.I.N.E, dualizam, Iranska mitologija, Koncepcija greha, Koncepcija zla, Kristijan Obšust, Legat porodice Obšust, Mitologija, Persijska mitologija, Religija, Sasanidi, Teodiceja, Zaratustra, Zaratustrizam, Zoroastrizam

Stavovi autora ne odražavaju nužno uređivačku politiku P.U.L.S.A. Impresum.