Gluvi barut ili rekvijem za revoluciju

„Teška je ljudska krv, teška…“ (Gluvi barut)
Najjači utisak koji ovaj složeni roman ostavlja na čitaoca je možda njegova neobična iskrenost o vremenu oslobodilačkog rata i ustanka, koja je skoro zapanjuća kada se ima u vidu da je roman objavljen 1957. godine, dakle u ono još uvek olovno vreme zrelog titoizma, koje, koliko je bilo različito od sovjetskog totalitarizma, ipak je bilo zasnovano na praksi „proleterske diktature“ u kojoj su komunističke dogme i mitovi smatrani za nesporne i nedodirljive. Branko Ćopić, pisac-bivši partizan i izuzetno omiljen dečji pisac, objavio je tada surovu, realističnu pripovest o građanskom ratu po bosanskim gudurama, posebno o „levim skretanjima“ i zastranjivanja partizanskih komesara u vidu tzv. „crvenog terora“ koji je u jednom momentu zapretio da potpuno okrene srpske seljake od komunista ka četnicima i drugim pokretima (što se i desilo u nekim drugim krajevima tadašnje okupirane zemlje – npr. Crna Gora).
„U svakoj porodici, druže moj, mi moramo da otvorimo pravo bojište! Rekao mu je Vlado. Je li ti rođeni brat gad i bandit, pucaj brzo i na vrijeme, da te on ne pretekne. To je revolucija. Nema tu nikakve sentimentalnosti. Porodica? Nema danas više porodice“
Ćopić slika neobični i dramatični susret između komunista – tih idealista, pobunjenika, španskih boraca, ljudi koji su rešili da menjaju planetu, sa tradicionalnom sredinom seljaka iz zabačenih bosanskih brda i planina na prostoru Podgorine i Vranovine (u stvari Grmeč) koji ni tri brega izvan svog kraja nikad nisu prešli a „reku su prvi put videli kada su išli u vojsku“. U okosnici romana su četiri lika – partizana, koji predvode ustanak: srčani španski borac „Tigar“, surovi komesar, poluintelektualac Vlado, zatim zamenik komandanta, bivši kraljevski oficir Radekić, kao i raniji komesar – humanista Milan. Prva dvojica su spremni da ideju revolucije nametnu po svaku cenu sumnjičavim i opreznim seljacima, koji su se digli na ustanak prvenstveno naterani nevoljom i ustaškim zločinima. Ćopić kao verovatni prvi naš pisac posle drugog svetskog rata piše o zloglasnim komunističkim „likvidatorskim desetinama“ koje su bez suda i odbrane tajno eliminisali („gluvi barut“) sumnjive domaćine, često potpuno nevine i neupućene seljake.
„Treba bandu čistiti tajno bez mnogo buke. Postaviš mu zasjedu ili mu obnoć upadneš u kuću i gotovo – pojede ga mrak…Ginuli su uglavnom stariji ljudi i domaćini, glave kuće, pa je baš čitavo selo osjećalo bolno tu ranu u svom živom mesu.“
S druge strane, Radekić, raniji komandant poreklom iz Podgorine, smenjen zbog navodne „pasivnosti“ u ratovanju sa neprijateljima, kao i skrajnuti komesar Milan, opiru se i negoduju zbog ovog terora nad „kulacima“ i „petom kolonom“ (seljaci i ne razumeju ove pojmove). Ipak oni nisu u stanju da prevladaju revolucionarni žar novopostavljenih partizanskih vođa, svek dok sama vojna situacija ne dovede do raspleta.
Poseban kvalitet ove Ćopićeve proze je psihološko nijansiranje u prikazu likova, koji nisu pojednostavljeno oslikani crno-belo, zli i dobri, naši i neprijatelji itd, već kao ličnosti koje imaju svoju složenu prošlost i koji su čestu opterećene dilemama, kolebaju se i neprestano vode polemiku, čak i sa samim sobom. Čovek je složeno biće, sposobno i za najbolja dela ali za najgnusnije stvari, raspeto između visokih ideala i najbanalnijih materijalnih poriva uključujući one senzualne, podučava nas svojom pričom Ćopić. Ni slika neprijatelja, četnika ili regrutovanih muslimana među ustašama nije pojednostavljena i dehumanizovana – kako je to bivalo u literaturi „socijalističkog realizma“ ili još više, u partizanskim filmovima – već su i oni u Čopićevoj prozi oslikani kao ljudska bića – najčešće obični seljaci koje su okolnosti navele da počine zlo i zločin, baš kao što je to slučaj i sa njihovim komšijama partizanima. Svako ljudsko biće je nekadašnje naivno i u srcu čisto dete, koga je majka volela, mazila i pazila, podseća Ćopić.
.
U romanu nalazimo surove prizore masakra zarobljenih partizana – Muslimana i Hvrata – koje u potoku kolje i davi divlja četnička masa. Tu su i isto tako realistično prikazani i pojedini partizanski zločini, poput paljenja muslimanskih ili četničkih sela ili nemilosrdnog pogubljenja zarobljenika po kratkom postupku. Isto tako se otvoreno opisuju odnosi srpskih seljaka i njihovih suseda „Turaka“ (tj. seljaka muslimana) koji uglavnom osciliraju između potmule mržnje tokom mira i surovog međusobnog istrebljivanja u ratu, i koji su se teško mogli uklopiti u propagandu „bratstva i jedinstva“ koja je zvanično vladala u vreme objavljivanja ovog romana u federalnoj i socijalističkoj Jugoslaviji.
„Najprije ste nam natovarili bratstvo s ovim našim komšijama druge vjere i adeta, kaže prostodušno jedan srpski seljak partizanskom komesaru, a kako se to teško guta, to ja sam najbolje znam: imam da praštam od Kosova, još za svog čukundjeda…“
Iako je fokus romana prvenstveno na seljačkom ustanku i bratoubilačkim sukobima, Ćopić sa ljubavlju i znalački slika prirodu i selo, prosti narod iz kog je i sam potekao kao i pojedine humorističko-pitoreskne likove, poput staraca–sitnih lopova koji u potaji prate vojsku zbog pljačke, ili siroticu Janju koja sanja o odlasku u daleke prekomorske krajeve, pojedine likove partizana – komunista i dr. Ćopićevo srce i ugao gledanja su uvek na partizanskoj strani pa je blagonaklon kada iskreno prikazuje greške i zablude ustanika. Kao rasni pisac, Ćosić ima poseban dar za opis detalja i mini scena od koje su neki pravi književni dragulji, poput potresne minijature o susretu dva srpska seljaka u spaljenom muslimanskom selu gde se suočavaju sa poslednjim preživelim koji je ostao da čuva grobove svojih najbližih; ili vanrednu epizodu na granici fantastike, o Luki koji se nakon streljanja, teško ranjen, ipak izvukao iz plitkog groba i nastavio da luta noću, kao neka vrsta vukodlaka u potrazi za osvetom; ili duhovitu pričicu o starcu koga je starija žena primila na konak i uživanje, a on je prevario i pokrao, sve je koreći da ne treba da u kuću prima strance.
„Crni konji krilaši, oblačni zloslutni konji rata, šumno su sunuli jedne zore iznad podgorinskih gajeva, njiva i posivjelih krovova. Dolaze naši momci, vraća se Udarni bataljon, stiže drug Tigar! Bogzna ko živ ide, a ko je ostao negdje u tuđini!“
Treba imati u vidu i ljudsku hrabrost Ćopićeve romaneskne iskrenosti, posebno ako ga uporedimo sa njegovim slavnijim ali opreznijim literarnim savremenicima poput Andrića ili Selimovića, koji su svoje kritike vlasti uglavnom prikrivali koristeći istorijske teme i metafore. Goli barut je predstavljao neku vrstu Ćopićevog književnog juriša u stilu mladog partizana, spremnog da pogine za ideale i istinu, nauprot barikadama posleratne stvarnosti, ukopanim u licemerju, lažima i izdaji onih visokih načela za koje su nekada ginuli piščevi drugovi. U tom smislu, njegova proza nadilazi vreme i okolnosti jednog ideologijom opterećenog doba i predstavlja svedočanstvo o večnoj ljudskoj potrebi da uprkos svemu, teži istinu i etičkoj odgovornosti za počinjeno. Svet ne može da opstane ako se ne zasniva na načelime etike i morala, kao i dobrote i ljubavi, mogao bi da kaže Branko, samo duhovitije i maštovitije.
.
Autor je posledice svog „jeretičkog“ pisanja (Tito ga je lično kritikovao zbog pripovetke „Jeretička priča“) trpeo do kraja života. Ipak, za razliku od SSSR-a, gde bi ovakav pisac verovatno završio u Gulagu (jedan kritičar je Ćopićevo pisanje uporedio sa Isakom Babeljom, autorom „Crvene konjice“, koji je pogubljen u SSSR-u) jugoslovenski režim je bio daleko suptilniji. Tužni veseljak i šaljivdžija Branko – iako stalno praćen i nadziran od strane doušnika i DB – nastavio je da bude voljen i čitan u lektiri kao najpopularniji dečiji pisac. Za roman „Ne tuguj bronzana stražo“ dobio je i NIN-ovu nagradu 1958. g.
.
Branko Ćopić je tragično prekinuo svoj život 1984. godine.
.
.
Brankovi ratni i poratni romani „Prolom“, „Ne tuguj bronzana stražo“ i „Osma ofaniziva“ zaslužili su da budu i danas čitani, uz njegova slavna dela za decu („Ježeva kućica“, „Orlovi rano lete“, „Doživljaji Nikoletine Bursaća“ i dr). Po motivima romana „Gluvi barut“ snimljen je 1990. godine film (režija B. Čengić) čija radnja se znatno razlikuje od one u romanu.
.
za P.U.L.S.E:  Duško Lopandić
Pratite diskusiju na ovu temu
Obavesti me
guest

1 Komentar
Najstariji
Najnoviji Najpopularniji
Inline Feedbacks
View all comments
Čiča Ristić
Čiča Ristić
16 days ago

Zar nije Jovandeka pokrao udovicu?